فهرست مطالب
- اصل: تحقیقات مقدماتی در دادسرا
- منافی عفت: ماده ۳۰۶
- جرایم تعزیری درجهی هفت و هشت: ماده ۳۴۰
- دادگاه صلح و قانون ۱۴۰۲
- افراد زیر ۱۵ سال: ماده ۲۸۵
- رسیدگی مستقیم دقیقاً یعنی چه؟
- جدول جمع‌بندی
- تست‌های رسیدگی مستقیم با پاسخ تشریحی
- تست ۱
- تست ۲
- تست ۳
- تست ۴
- تست ۵
- سؤالات متداول
- کدام جرایم بدون تحقیقات دادسرا مستقیماً در دادگاه مطرح میشود؟
- منظور از جرایم منافی عفت در ماده ۳۰۶ چیست؟
- وقتی جرمی مستقیماً به دادگاه می‌رود، دادگاه چه می‌کند؟
- آیا جرایم درجهی هفت و هشت هنوز در دادسرا بررسی میشود؟
نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز
قاعده‌ی کلی آیین دادرسی کیفری این است که شکایت ابتدا به دادسرا می‌رود، بازپرس تحقیق می‌کند و بعد پرونده با کیفرخواست به دادگاه می‌رسد. اما قانون‌گذار چند استثنا گذاشته است که در آن‌ها مرحله‌ی دادسرا حذف میشود و پرونده مستقیماً در دادگاه مطرح میشود. این استثناها از سؤال‌های تکراری آزمون وکالت‌اند، چون با یک عدد (درجهی ۷ و ۸) یا یک سن (۱۵ سال) سنجیده می‌شوند.
در این مقاله استثناها را با متن مواد ۳۰۶، ۳۴۰ و ۲۸۵ و ماده‌ی ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲ مرور می‌کنیم. اگر با ساختار کلی مراجع آشنا نیستید، نخست دادگاه کیفری ۱ و ۲ و راهنمای آیین دادرسی کیفری را ببینید.
پاسخ کوتاه: چه جرایمی بدون دادسرا مطرح میشود؟
مهم‌ترین گروه‌ها: منافی عفت (ماده ۳۰۶)، جرایم تعزیری درجهی هفت و هشت (ماده ۳۴۰)، جرایم افراد زیر ۱۵ سال (تبصرهی ۱ ماده ۲۸۵) و جرایم بندهای ۹ و ۱۰ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲ در دادگاه صلح. در همه‌ی این موارد تحقیقات لازم را خود دادگاه انجام می‌دهد.
اصل: تحقیقات مقدماتی در دادسرا
طبق ماده‌ی ۲۶۵ و مواد بعدی، بازپرس پس از تحقیقات یکی از قرارهای نهایی را صادر می‌کند و در صورت جلب به دادرسی، دادستان کیفرخواست می‌دهد (ماده ۲۶۸). ماده‌ی ۲۸۴ هم میگوید اگر به متهمی چند اتهام نسبت داده شود و رسیدگی به آن‌ها در صلاحیت دادگاه‌های مختلف باشد، برای هر اتهام کیفرخواست جداگانه به دادگاه صالح صادر میشود. استثناهای زیر نسبت به همین مسیر معنا پیدا می‌کنند.
منافی عفت: ماده ۳۰۶
ماده‌ی ۳۰۶ در یک جمله میگوید به جرایم منافی عفت به طور مستقیم در دادگاه صالح رسیدگی میشود. تبصرهی آن مقصود را روشن می‌کند: جرایم جنسی حدی و همچنین جرایم رابطهی نامشروع تعزیری مانند تقبیل و مضاجعه. دو نکته‌ی آزمونی:
- تعریف «منافی عفت» در همین تبصره آمده و به دو دسته محدود است: جرایم جنسی حدی و جرایم رابطهی نامشروع تعزیری (تقبیل و مضاجعه فقط مثال‌اند)؛ هر جرمی که ظاهر اخلاقی دارد منافی عفت به‌شمار نمی‌آید.
- ماده‌ی ۲۸۵ جرایم موضوع ماده‌ی ۳۰۶ را از تحقیقات دادسرای ویژه‌ی نوجوانان مستثنا کرده است؛ یعنی حتی برای نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ سال هم این جرایم مستقیماً در دادگاه رسیدگی میشود.
جرایم تعزیری درجهی هفت و هشت: ماده ۳۴۰
ماده‌ی ۳۴۰ میگوید جرایم تعزیری درجهی هفت و هشت مستقیماً در دادگاه مطرح میشود. در این موارد و دیگر مواردی که پرونده مستقیماً به دادگاه می‌رسد، دادگاه پس از انجام تحقیقات به این ترتیب عمل می‌کند:
- بند الف: اگر دادگاه خود را صالح نداند، قرار عدم صلاحیت صادر می‌کند؛ و اگر موضوع را از موارد منع یا موقوفی تعقیب بداند، بر همان اساس تصمیم می‌گیرد.
- بند ب: در غیر این موارد، اگر طرفین حاضر باشند و مهلت نخواهند، دادگاه جلسه‌ی رسیدگی را تشکیل می‌دهد. اگر حاضر نباشند یا برای آماده‌سازی دفاع یا تقدیم دادخواست ضرر و زیان مهلت بخواهند، دادگاه با اخذ تأمین متناسب از متهم وقت رسیدگی را تعیین و ابلاغ می‌کند.
ماده‌ی ۳۴۱ هم برای پرونده‌های دارای کیفرخواست میگوید دادگاه ظرف یک ماه آن را بدون تعیین وقت رسیدگی بررسی می‌کند و اگر تحقیقات را ناقص بداند، یا تکمیل را از دادسرا می‌خواهد یا خودش تکمیل می‌کند. در حالت مستقیم‌بودن پرونده نیز تحقیقات مقدماتی را دادگاه طبق مقررات مربوط انجام می‌دهد.
می‌خواهید آیین دادرسی کیفری را در آزمون وکالت قوی بخوانید؟
در دوره‌ی امهات آیین دادرسی کیفری دادرز (با تدریس سجاد یوسفی) مواد پرتکرار آزمون، تفاوت مراجع و مهلت‌ها و نکته‌های تستی این مبحث به‌صورت فشرده و کاربردی مرور میشود.
دادگاه صلح و قانون ۱۴۰۲
ماده‌ی ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف (مصوب ۲۲ شهریور ۱۴۰۲) در دو بند صلاحیت کیفری دادگاه صلح را مشخص می‌کند و در تبصرهی ۱ میگوید جرایم این ماده مستقیماً و بدون نیاز به کیفرخواست در دادگاه صلح رسیدگی میشود:
- بند ۹: جنبه‌ی عمومی و خصوصی جرایم غیرعمدی ناشی از کار یا تصادفات رانندگی.
- بند ۱۰: جرایم عمدی تعزیری که مجازات قانونی آن‌ها درجهی هفت و هشت است.
طبق تبصرهی ۵، آرای دادگاه صلح قطعی است مگر موارد استثنا: از جمله جرایم عمدی تعزیری با حبس درجهی هفت، و جنبه‌ی عمومی جرایم غیرعمدی بند ۹ اگر مجازات قانونی آن‌ها درجهی شش یا بیشتر باشد، که در دادگاه تجدیدنظر استان قابل تجدیدنظر است. هم‌پوشانی بند ۱۰ با ماده‌ی ۳۴۰ را این‌گونه به خاطر بسپارید: هر دو متن به رسیدگی مستقیم جرایم درجهی هفت و هشت اشاره می‌کنند، ولی بند ۱۰ ماده‌ی ۱۲ صراحتاً جرایم عمدی تعزیری این دو درجه را در صلاحیت دادگاه صلح گذاشته است. تفصیل را در مقاله‌ی دادگاه صلح ببینید.
افراد زیر ۱۵ سال: ماده ۲۸۵
تبصرهی ۱ ماده‌ی ۲۸۵ میگوید تحقیقات مقدماتی تمامی جرایم افراد زیر پانزده سال مستقیماً در دادگاه اطفال و نوجوانان انجام میشود و دادگاه همه‌ی وظایفی را که قانون بر عهده‌ی ضابطان و دادسرا گذاشته، خود بر عهده می‌گیرد. در مقابل، متن اصلی ماده برای افراد ۱۵ تا ۱۸ ساله دادسرای ویژه‌ی نوجوانان را پیش‌بینی کرده است، مگر در جرایم ماده‌های ۳۰۶ و ۳۴۰. تبصرهی ۲ هم در جرم مشهود مرتکب طفل یا نوجوان، ضابطان را مکلف می‌کند آلات و دلایل جرم را حفظ کنند، ولی اجازه‌ی تحقیق مقدماتی از خود طفل یا نوجوان را به آن‌ها نمی‌دهد و مرتکب دستگیرشده باید فوری به دادسرا یا دادگاه اطفال و نوجوانان تحویل شود.
رسیدگی مستقیم دقیقاً یعنی چه؟
داوطلبان گاهی «رسیدگی مستقیم» را با «بدون تحقیق» یکی می‌گیرند. این برداشت غلط است. در همه‌ی این موارد تحقیقات انجام میشود، اما به‌جای بازپرس و دادیار، خود دادگاه آن را انجام می‌دهد. شاهدش ماده‌ی ۳۴۰ است که صراحتاً میگوید دادگاه «پس از انجام تحقیقات» تصمیم می‌گیرد، و ماده‌ی ۳۴۱ که برای حالت مستقیم، تحقیقات مقدماتی را بر عهده‌ی دادگاه می‌گذارد. تفاوت عملی آن است که پرونده بدون کیفرخواست دادستان به دادگاه می‌رسد؛ در دادگاه صلح این امر در تبصرهی ۱ ماده‌ی ۱۲ تصریح شده است.
برای تست‌های ترکیبی، سه سؤال را به ترتیب از خود بپرسید:
- سن متهم چند سال است؟ زیر ۱۵: تحقیق در دادگاه اطفال و نوجوانان. ۱۵ تا ۱۸: دادسرای ویژه، مگر جرم از ماده‌های ۳۰۶ و ۳۴۰ باشد. (نسبت این حکم با صلاحیت دادگاه اطفال در ماده‌ی ۳۰۴ در متن قانون ۱۴۰۲ تصریح نشده است.)
- جرم از چه نوعی است؟ منافی عفت (ماده ۳۰۶) یا جرمی که درجهی مجازات آن هفت یا هشت است (ماده ۳۴۰)؟ در این صورت به دادگاه می‌رود.
- مرجع دقیق کدام است؟ اگر جرم عمدی درجهی ۷ یا ۸ یا غیرعمدی کار و رانندگی باشد، ماده‌ی ۱۲ قانون ۱۴۰۲ دادگاه صلح را مشخص می‌کند و رأی آن، جز در موارد تبصرهی ۵، قطعی است.
در تعدد جرم، یادآوری ماده‌ی ۲۸۴ مفید است: اگر متهم هم جرمی دارد که مستقیماً قابل طرح در دادگاه است و هم جرمی که باید از مسیر دادسرا برود، صلاحیت ذاتی دادگاه‌ها با هم فرق دارد و برای هر اتهام مسیر خودش را باید سنجید. تعارض صلاحیت را با قاعده‌ی ماده‌ی ۳۱۴ در مقاله‌ی صلاحیت دادگاه‌های ویژه (انقلاب، نظامی، اطفال و صلح) در همین مجموعه بخوانید.
جدول جمع‌بندی
| گروه | مبنا | نکته |
|---|---|---|
| منافی عفت | ماده ۳۰۶ و تبصره | مستقیم در دادگاه صالح؛ جرایم جنسی حدی و رابطهی نامشروع تعزیری مانند تقبیل و مضاجعه |
| تعزیری درجهی ۷ و ۸ | ماده ۳۴۰ | مستقیم در دادگاه؛ دادگاه خودش تحقیق می‌کند |
| غیرعمدی کار و رانندگی؛ عمدی تعزیری درجهی ۷ و ۸ | ماده ۱۲ قانون ۱۴۰۲ | دادگاه صلح؛ بدون کیفرخواست (تبصرهی ۱) |
| زیر ۱۵ سال | تبصرهی ۱ ماده ۲۸۵ | تحقیقات مقدماتی در دادگاه اطفال و نوجوانان |
| ۱۵ تا ۱۸ سال | ماده ۲۸۵ | دادسرای ویژه‌ی نوجوانان، به‌جز جرایم مواد ۳۰۶ و ۳۴۰ |
تست‌های رسیدگی مستقیم با پاسخ تشریحی
تست ۱
کدام جرم، به‌موجب متن ماده ۳۴۰، مستقیماً در دادگاه مطرح میشود؟
- جرم تعزیری درجهی ۸
- جرم تعزیری درجهی ۵
- جرم موجب قصاص نفس
- جرم موجب حبس ابد
پاسخ: گزینه‌ی ۱. ماده ۳۴۰: جرایم تعزیری درجهی هفت و هشت به طور مستقیم در دادگاه مطرح میشود.
تست ۲
نوجوانی ۱۶ ساله به جرم تعزیری درجهی ۴ متهم است. تحقیقات مقدماتی کجا انجام میشود؟
- مستقیم در دادگاه کیفری یک
- دادسرای ویژه‌ی نوجوانان
- دادگاه صلح
- کانون اصلاح و تربیت
پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۲۸۵: تحقیقات مقدماتی جرایم افراد ۱۵ تا ۱۸ ساله، به‌جز جرایم ماده‌های ۳۰۶ و ۳۴۰، در دادسرای ویژه‌ی نوجوانان انجام میشود.
تست ۳
کودکی ۱۳ ساله متهم به جرمی است. تحقیقات مقدماتی کجا انجام میشود؟
- دادسرای ویژه‌ی نوجوانان
- مستقیم در دادگاه اطفال و نوجوانان
- نزد ضابطان دادگستری
- دادگاه انقلاب
پاسخ: گزینه‌ی ۲. تبصرهی ۱ ماده ۲۸۵: تحقیقات مقدماتی تمامی جرایم افراد زیر پانزده سال مستقیماً در دادگاه اطفال و نوجوانان انجام میشود و دادگاه وظایف ضابطان و دادسرا را بر عهده می‌گیرد.
تست ۴
دادگاه در پرونده‌ای که مستقیماً نزد آن مطرح شده، خود را صالح نمی‌داند. چه می‌کند؟
- قرار عدم صلاحیت صادر می‌کند
- پرونده را بایگانی می‌کند
- کیفرخواست صادر می‌کند
- وقت رسیدگی تعیین می‌کند
پاسخ: گزینه‌ی ۱. بند الف ماده ۳۴۰: اگر دادگاه خود را صالح به رسیدگی نداند، قرار عدم صلاحیت صادر می‌کند.
تست ۵
کدام عبارت درباره‌ی ماده ۳۰۶ درست است؟
- منافی عفت فقط جرایم حدی است
- جرایم رابطهی نامشروع تعزیری مانند تقبیل و مضاجعه هم شامل میشود
- باید ابتدا در دادسرا بررسی شود
- فقط در دادگاه کیفری دو رسیدگی میشود
پاسخ: گزینه‌ی ۲. تبصرهی ماده ۳۰۶: منافی عفت شامل جرایم جنسی حدی و نیز جرایم رابطهی نامشروع تعزیری مانند تقبیل و مضاجعه است، و رسیدگی به آن‌ها مستقیم در دادگاه صالح انجام میشود.
چقدر به دام‌های تستی این مبحث مسلط شدید؟
وارد سامانه‌ی آزمون آنلاین دادرز شوید و تست‌های طبقه‌بندی‌شده را به‌همراه تحلیل ویدیویی روی تخته‌ی هوشمند بررسی کنید. اگر برای انتخاب مسیر مطالعه تردید دارید، می‌توانید از مشاوره‌ی رایگان با کارشناس دادرز هم کمک بگیرید و با ماشین‌حساب درصد و نمره وضعیت خود را بسنجید.
سؤالات متداول
کدام جرایم بدون تحقیقات دادسرا مستقیماً در دادگاه مطرح میشود؟
بر اساس متن قانون آیین دادرسی کیفری، جرایم منافی عفت (ماده ۳۰۶)، جرایم تعزیری درجهی هفت و هشت (ماده ۳۴۰) و تحقیقات مقدماتی جرایم افراد زیر پانزده سال (تبصرهی ۱ ماده ۲۸۵) مستقیماً در دادگاه انجام میشود. در قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲ نیز جرایم بندهای ۹ و ۱۰ ماده ۱۲ بدون کیفرخواست در دادگاه صلح رسیدگی میشود.
منظور از جرایم منافی عفت در ماده ۳۰۶ چیست؟
تبصرهی ماده ۳۰۶ میگوید منظور از جرایم منافی عفت در این قانون، جرایم جنسی حدی و نیز جرایم رابطهی نامشروع تعزیری مانند تقبیل و مضاجعه است.
وقتی جرمی مستقیماً به دادگاه می‌رود، دادگاه چه می‌کند؟
طبق ماده ۳۴۰، دادگاه پس از انجام تحقیقات، اگر خود را صالح نداند قرار عدم صلاحیت صادر می‌کند و اگر مورد را از موارد منع یا موقوفی تعقیب بداند، همان تصمیم را می‌گیرد؛ در غیر این صورت وقت رسیدگی را تعیین یا در صورت حضور طرفین جلسه را تشکیل می‌دهد.
آیا جرایم درجهی هفت و هشت هنوز در دادسرا بررسی میشود؟
متن ماده ۳۴۰ این جرایم را مستقیماً قابل طرح در دادگاه میداند و از سال ۱۴۰۲ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف، جرایم عمدی تعزیری درجهی هفت و هشت را در صلاحیت دادگاه صلح قرار داده و رسیدگی مستقیم و بدون کیفرخواست را مقرر کرده است.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
قرارهای نهایی دادسرا در آیین دادرسی کیفری (منع تعقیب، موقوفی تعقیب و جلب به دادرسی)نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پایان تحقیقات بازپرس به معنی پایان پرونده نیست. بازپرس باید با یک…
ضابطان دادگستری و جرم مشهود (مواد ۲۸ تا ۴۹، ماده ۴۵ و تحت نظر قرار دادن)نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز اولین کسی که در بیشتر پرونده‌های کیفری با متهم و صحنه‌ی جرم…
دیدگاه‌ها ۰