قرارهای نهایی دادسرا در آیین دادرسی کیفری (منع تعقیب، موقوفی تعقیب و جلب به دادرسی)

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

پایان تحقیقات بازپرس به معنی پایان پرونده نیست. بازپرس باید با یک «قرار نهایی» تکلیف پرونده را روشن کند، دادستان باید نظر بدهد و شاکی یا متهم هم حق اعتراض دارند. در آزمون وکالت از این مبحث سؤال‌هایی می‌آید که پاسخشان در جزئیات است: مهلت اعتراض چند روز است؟ چه کسی به کدام قرار اعتراض می‌کند؟ بعد از منع تعقیب، تعقیب مجدد ممکن است یا نه؟

در این مقاله مواد ۲۶۵ تا ۲۸۴ قانون آیین دادرسی کیفری را مرحله‌به‌مرحله مرور می‌کنیم. بحث قرارهای تأمین و بازداشت موقت در این نوشته نیامده؛ ساختار کلی مراحل را در راهنمای آیین دادرسی کیفری و مرجع رسیدگی به جرایم بندهای ماده ۳۰۲ را در دادگاه کیفری ۱ و ۲ و مرور زمان تعقیب را در مقاله‌ی مرور زمان در حقوق کیفری ببینید.

ماده ۲۶۵: سه قرار نهایی و نقش دادستان

ماده‌ی ۲۶۵ ساختار اصلی را می‌سازد:

• اگر عمل ارتکابی جرم باشد و دلیل کافی برای انتساب آن به متهم وجود داشته باشد، بازپرس قرار جلب به دادرسی صادر می‌کند.
• اگر عمل جرم نباشد، یا دلیل کافی برای انتساب جرم به متهم نباشد، قرار منع تعقیب صادر می‌شود و پرونده فوری نزد دادستان فرستاده می‌شود. دادستان باید ظرف سه روز از وصول، پرونده را بررسی کند، نظر کتبی خود را اعلام کند و پرونده را نزد بازپرس بازگرداند.
• اگر مورد از موارد موقوفی تعقیب باشد، قرار موقوفی تعقیب صادر می‌شود و طبق همین مقررات عمل می‌شود. جهات موقوفی تعقیب در ماده ۱۳ همین قانون آمده است.

ماده‌ی ۲۶۶ می‌گوید اگر دادستان تحقیقات را ناقص بداند، فقط مواردی را که برای کشف حقیقت لازم است با شرح دقیق و بدون ابهام در پرونده ثبت و تکمیل آن‌ها را درخواست می‌کند و بازپرس مکلف به انجام آن‌هاست. تبصره‌ی ماده، درخواست تکمیلی را که ضرورتی برای روشن‌شدن واقعیت نداشته باشد موجب محکومیت انتظامی تا درجه‌ی سه می‌داند.

موافقت دادستان و آثار آن (ماده ۲۶۷)

اگر دادستان با قرار بازپرس موافقت کند، در قرار عدم صلاحیت پرونده به مرجع صالح فرستاده می‌شود و در قرارهای موقوفی یا منع تعقیب، بازپرس مراتب را به طرفین ابلاغ می‌کند. ماده‌ی ۲۶۷ دو اثر مهم دارد: قرار تأمین و قرار نظارت قضایی ملغی می‌شود و اگر متهم بازداشت باشد بلافاصله آزاد می‌شود. قاضی مربوط هم باید از قرار تأمین مأخوذه رفع اثر کند.

جلب به دادرسی و کیفرخواست (ماده ۲۶۸)

اگر عقیده‌ی دادستان و بازپرس بر جلب متهم به دادرسی باشد، دادستان باید ظرف دو روز با صدور کیفرخواست، از طریق شعبه‌ی بازپرسی، پرونده را بی‌درنگ به دادگاه صالح بفرستد. ماده‌ی ۲۷۹ محتوای کیفرخواست را برمی‌شمرد: مشخصات هویتی متهم، وضعیت او از نظر آزادی یا قرار تأمین یا بازداشت، عنوان اتهام با تاریخ و محل وقوع جرم، دلایل انتساب، مستند قانونی، سابقه‌ی کیفری مؤثر و خلاصه‌ی پرونده‌ی شخصیت یا وضعیت روانی. طبق تبصره‌ی همین ماده، سهو قلم یا اشتباه بیّن را دادستان تا پیش از ارسال به دادگاه اصلاح می‌کند.

اختلاف بازپرس و دادستان (مواد ۲۶۹، ۲۷۱ و ۲۷۲)

اگر دادستان با عقیده‌ی بازپرس مخالف باشد و بازپرس اصرار کند، طبق ماده‌ی ۲۶۹ پرونده برای رفع اختلاف به دادگاه صالح فرستاده می‌شود و طبق تصمیم آن دادگاه عمل می‌شود. ماده‌ی ۲۷۱ مرجع را مشخص می‌کند: دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به آن اتهام را دارد؛ و اگر دادگاه انقلاب یا کیفری یک در حوزه‌ی قضایی دادسرا تشکیل نشده باشد، دادگاه کیفری دو همان محل. اگر اختلاف درباره‌ی صلاحیت، نوع جرم یا مصادیق قانونی آن باشد، ماده‌ی ۲۷۲ حل آن را به دادگاه کیفری دو می‌سپارد. به این تفاوت دقت کنید، چون تست‌ها از همین تفکیک ساخته می‌شوند.

اعتراض به قرارها (مواد ۲۷۰ و ۲۷۳)

ماده‌ی ۲۷۰، «علاوه بر موارد مقرر در این قانون»، سه دسته از قرارهای بازپرس را قابل اعتراض می‌داند و مشخص می‌کند چه کسی اعتراض می‌کند:

ماده‌ی ۲۷۳ می‌گوید حل اختلاف بازپرس و دادستان و رسیدگی به اعتراض شاکی یا متهم در جلسه‌ی فوق‌العاده‌ی دادگاه انجام می‌شود و تصمیم دادگاه قطعی است. استثنا: اگر قرار منع یا موقوفی تعقیب مربوط به جرایم بندهای «الف» تا «ت» ماده ۳۰۲ باشد و دادگاه آن را تأیید کند، آن قرار طبق مقررات قابل تجدیدنظر است.

سرنوشت قرار پس از اعتراض (مواد ۲۷۴ تا ۲۷۷)

• ماده ۲۷۴: اگر دادگاه اعتراض شاکی به قرار منع یا موقوفی تعقیب را موجه بداند، قرار را نقض و قرار جلب به دادرسی صادر می‌کند. اگر تحقیقات را ناقص بداند، بدون نقض قرار، تکمیل تحقیقات را از دادسرا می‌خواهد یا خود تکمیل می‌کند و موارد نقص را به تفصیل و بدون ابهام ذکر می‌کند.
• ماده ۲۷۵: پس از اعاده‌ی پرونده برای تکمیل تحقیقات، دادسرا بدون صدور قرار آن را به دادگاه بازمی‌گرداند و در صورت ابهام در تحقیقات مورد نظر دادگاه، توضیح می‌خواهد.
• ماده ۲۷۶: در صورت نقض قرار منع تعقیب و صدور قرار جلب به دادرسی توسط دادگاه، بازپرس متهم را احضار و اتهام را تفهیم می‌کند و پس از اخذ آخرین دفاع و تأمین مناسب، پرونده را به دادگاه می‌فرستد.
• ماده ۲۷۷: در صورت نقض قرار موقوفی تعقیب، بازپرس مطابق مقررات و صرف‌نظر از جهتی که علت نقض است عمل می‌کند.

تعقیب مجدد پس از منع تعقیب (ماده ۲۷۸)

ماده‌ی ۲۷۸ را با این سه حالت به خاطر بسپارید:

در همه‌ی موارد، اگر دادگاه تعقیب مجدد را تجویز کند، بازپرس طبق مقررات به پرونده رسیدگی می‌کند.

عدول از کیفرخواست (مواد ۲۸۲ و ۲۸۳)

پس از ارسال پرونده به دادگاه، طبق ماده‌ی ۲۸۲ دادستان نمی‌تواند از اصل اتهام یا ادله‌ی آن عدول کند؛ تنها اختیار او این است که دلایل جدید را، چه به نفع و چه به ضرر متهم، به دادگاه اطلاع دهد. ماده‌ی ۲۸۳ حالت رضایت شاکی را بررسی می‌کند: اگر پس از صدور کیفرخواست و پیش از ارسال آن، شاکی رضایت قطعی خود را اعلام کند، در جرایم قابل گذشت دادستان از کیفرخواست عدول می‌کند و قرار موقوفی تعقیب صادر می‌شود؛ در جرایم غیرقابل گذشت، دادستان در صورت فراهم‌بودن شرایط صدور قرار تعلیق تعقیب، می‌تواند از کیفرخواست عدول و تعقیب را معلق کند؛ و اگر در نتیجه‌ی رضایت شاکی نوع مجازات تغییر کند، دادستان از کیفرخواست قبلی عدول و کیفرخواست جدید صادر می‌کند. ماده‌ی ۲۸۰ هم یادآور می‌شود که عنوان اتهام در کیفرخواست مانع تعیین عنوان صحیح قانونی توسط دادگاه نیست، ولی دادگاه باید اتهام جدید را به متهم تفهیم کند.

تست‌های قرارهای نهایی با پاسخ تشریحی

تست ۱

بازپرس تشخیص می‌دهد عمل ارتکابی جرم نیست و قرار منع تعقیب صادر می‌کند. بعد از آن چه می‌شود؟

1. پرونده فوری نزد دادستان فرستاده می‌شود و او ظرف سه روز نظر کتبی می‌دهد
2. پرونده مستقیماً بایگانی می‌شود
3. شاکی باید ظرف ده روز دادخواست بدهد
4. دادگاه کیفری دو جلسه‌ی فوق‌العاده تشکیل می‌دهد

پاسخ: گزینه‌ی ۱. ماده ۲۶۵: پس از صدور قرار منع تعقیب پرونده فوری نزد دادستان ارسال می‌شود و دادستان ظرف سه روز از وصول، نظر کتبی خود را اعلام و پرونده را به بازپرس بازمی‌گرداند.

تست ۲

شاکی به قرار منع تعقیب معترض است و مقیم تهران است. مهلت اعتراض او چقدر است؟

1. پنج روز
2. ده روز از ابلاغ قرار
3. بیست روز از ابلاغ قرار
4. یک ماه

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۲۷۰ و تبصره‌ی آن: مهلت اعتراض برای مقیمان ایران ده روز و برای مقیمان خارج از کشور یک ماه از تاریخ ابلاغ است.

تست ۳

متهمی به قرار «ابقای تأمین» معترض است. چه کسی حق اعتراض دارد؟

1. فقط شاکی
2. متهم، به درخواست خودش
3. فقط دادستان
4. هیچ‌کس، چون قطعی است

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۲۷۰ بند «ب»: قرارهای بازداشت موقت، ابقای تأمین و تشدید تأمین در صورت درخواست متهم قابل اعتراض است.

تست ۴

قرار منع تعقیب به دلیل نبود دلیل کافی در دادسرا قطعی شده و بعداً دلیل جدیدی کشف می‌شود. تکلیف چیست؟

1. تعقیب مجدد هرگز ممکن نیست
2. تعقیب مجدد با نظر دادستان و فقط یک بار ممکن است
3. تعقیب مجدد بی‌نهایت بار ممکن است
4. فقط شاکی می‌تواند دوباره شکایت کند

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۲۷۸: در این حالت تعقیب مجدد فقط با کشف دلیل جدید و با نظر دادستان و یک بار امکان‌پذیر است؛ اگر علت، جرم‌نبودن عمل بوده، تعقیب مجدد به همان اتهام ممکن نیست.

تست ۵

دادستان ظرف چند روز با صدور کیفرخواست باید پرونده را به دادگاه بفرستد، وقتی عقیده‌ی او و بازپرس بر جلب متهم به دادرسی است؟

1. یک روز
2. دو روز
3. سه روز
4. ده روز

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۲۶۸: دادستان ظرف دو روز با صدور کیفرخواست و از طریق شعبه‌ی بازپرسی، پرونده را بی‌درنگ به دادگاه صالح می‌فرستد.

سؤالات متداول