ضابطان دادگستری و جرم مشهود (مواد ۲۸ تا ۴۹، ماده ۴۵ و تحت نظر قرار دادن)

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

اولین کسی که در بیشتر پرونده‌های کیفری با متهم و صحنه‌ی جرم روبه‌رو می‌شود، مأمور پلیس است، نه قاضی. به همین دلیل قانون آیین دادرسی کیفری در مواد ۲۸ تا ۴۹ مشخص کرده ضابطان دادگستری چه کسانی‌اند، چه کارهایی می‌توانند انجام دهند و کجا باید متوقف شوند. در این مبحث چهار موضوع اهمیت بیشتری دارد: ضابط عام و خاص، مصادیق جرم مشهود، مهلت تحت نظر و حقوق فرد تحت نظر.

در این مقاله همین چهار موضوع را از متن قانون مرور می‌کنیم و با پنج تست تألیفی تمرین می‌کنیم.

ضابطان عام و خاص (مواد ۲۸ تا ۳۰)

ماده ۲۸ ضابطان دادگستری را مأمورانی می‌داند که در کشف جرم، حفظ آثار و دلایل، جمع‌آوری ادله، شناسایی و یافتن متهم، جلوگیری از فرار یا پنهان‌شدن او، انجام تحقیقات مقدماتی، ابلاغ اوراق و اجرای تصمیمات قضایی، زیر نظارت و تعلیمات دادستان فعالیت می‌کنند.

ماده ۲۹ ضابطان را در دو بند معرفی می‌کند:

تبصره‌ی ماده ۲۹ می‌گوید کارکنان وظیفه ضابط نیستند؛ آنان زیر نظر ضابطان مربوط انجام وظیفه می‌کنند و مسئولیت اقدامات بر عهده‌ی ضابطان است، بی‌آنکه از مسئولیت قانونی خود کارکنان وظیفه کم شود.

ماده ۳۰ شرط شناخته‌شدن را می‌گوید: ضابط باید مورد وثوق و اعتماد باشد، آموزش‌های مهارتی لازم را زیر نظر مرجع قضایی ببیند و کارت ضابط ویژه دریافت کند. تحقیقات و اقدامات کسی که این کارت را ندارد ممنوع و فاقد اعتبار قانونی است. تبصره‌ی ۱ دادستان را مکلف می‌کند دوره‌های ضمن خدمت را مستمراً برگزار کند و تبصره‌ی ۲ تدوین آیین‌نامه‌ی این ماده را ظرف سه ماه از تاریخ لازم‌الاجرا شدن قانون پیش‌بینی کرده است.

ماده ۴۲: بازجویی و تحقیقات از زنان و افراد نابالغ در صورت امکان باید توسط ضابطان آموزش‌دیده‌ی زن و با رعایت موازین شرعی انجام شود.

وظایف ضابط در جرم غیرمشهود و مشهود (مواد ۴۳ و ۴۴)

ماده ۴۳ به حالتی می‌پردازد که دلایل یا قرائن وقوع جرم مشکوک است یا اطلاعات ضابط از منابع موثق نیست. ضابط پیش از اطلاع به دادستان باید تحقیقات لازم را انجام دهد، اما در این تحقیقات حق بازرسی، احضار یا جلب کسی را ندارد. سپس نتیجه را به دادستان گزارش می‌کند.

ماده ۴۴ دو وضعیت را از هم جدا می‌کند:

• جرم غیرمشهود: ضابط باید بدون فوت وقت، مراتب را به دادستان گزارش دهد و منتظر دستور بماند.
• جرم مشهود: ضابط باید برای حفظ اسلحه، ابزار، آثار، علایم و ادله‌ی جرم اقدام کند، از فرار، پنهان‌شدن یا تبانی متهم جلوگیری کند، تحقیقات ضروری را انجام دهد و فوراً نتیجه و اوراق را به دادستان بفرستد. اگر شاهد یا مطلع حاضر باشد، مشخصات و نشانی و شماره‌ی تلفن او را در پرونده ثبت می‌کند.

ماده ۴۴ تأکید دارد که تحت نظر قرار دادن متهم در جرم مشهود به‌موجب این ماده و ماده ۴۶، فقط وقتی ممکن است که قرائن و امارات قوی بر ارتکاب جرم مشهود توسط او وجود داشته باشد.

مصادیق جرم مشهود (ماده ۴۵)

ماده ۴۵ مصادیق را می‌شمارد؛ خلاصه‌ی آن‌ها در جدول زیر است:

برای تبصره‌های ماده ۴۵ دو نکته را حفظ کنید. تبصره‌ی ۱: اگر جرایم بندهای «الف» تا «ت» ماده ۳۰۲ مشهود باشد و ضابطان حاضر نباشند، هر شهروندی می‌تواند اقدام لازم برای جلوگیری از فرار مرتکب و حفظ صحنه‌ی جرم را انجام دهد. تبصره‌ی ۲: ولگرد کسی است که مسکن و ماوای معین، وسیله‌ی معاش معلوم و شغل یا حرفه‌ی معین ندارد. فهرست جرایم بندهای ماده ۳۰۲ در مقاله‌ی دادگاه‌های کیفری یک و دو بررسی شده است.

یک دام تستی: مشهود بودن به «فوریت» وابسته است. جرمی که چند روز پس از وقوع به ضابط اطلاع داده می‌شود، مشهود نیست.

تحت نظر قرار دادن متهم (مواد ۴۶ تا ۴۹)

ماده ۴۶ می‌گوید ضابطان باید نتیجه‌ی اقدامات خود را فوری به دادستان گزارش دهند. اگر دادستان آن را ناقص بداند، دستور تکمیل می‌دهد؛ اما ضابط به استناد این دستور حق ندارد متهم را تحت نظر نگه دارد. در جرم مشهود، اگر نگهداری متهم برای تکمیل تحقیقات لازم باشد، ضابط باید فوراً اتهام و دلایل را کتباً به او تفهیم و به دادستان اطلاع دهد تا تصمیم قانونی گرفته شود. در همه‌ی حال مدت تحت نظر قرار دادن متهم نباید از ۲۴ ساعت بیشتر باشد.

حقوق فرد تحت نظر:

• وکیل (ماده ۴۸): از لحظه‌ی تحت نظر قرار گرفتن، متهم می‌تواند حضور وکیل را بخواهد. وکیل با رعایت محرمانگی تحقیقات با او ملاقات می‌کند؛ این ملاقات بیش از یک ساعت نیست و پس از آن وکیل می‌تواند نظرات کتبی خود را برای درج در پرونده ارائه دهد. تبصره‌ی ماده ۴۸ در جرایم علیه امنیت داخلی یا خارجی و جرایم سازمان‌یافته‌ای که مجازاتشان مشمول ماده ۳۰۲ است، انتخاب وکیل در مرحله‌ی تحقیقات مقدماتی را به وکلای رسمی مورد تأیید رئیس قوه‌ی قضاییه محدود کرده است؛ دامنه‌ی این تبصره محل بحث و طرح اصلاح است.
• اعلام به دادسرا (ماده ۴۹): مشخصات سجلی، شغل، نشانی و علت تحت نظر قرار گرفتن باید حداکثر ظرف یک ساعت به دادسرای محل اعلام شود.
• اطلاع خانواده (ماده ۴۹): پدر، مادر، همسر، فرزندان و برادر و خواهر متهم می‌توانند از طریق دادسرا از وضعیت بازداشت او مطلع شوند.

برای شناخت جایگاه این مرحله در کل فرایند کیفری، راهنمای آیین دادرسی کیفری آزمون وکالت را هم ببینید.

جدول مقایسه: غیرمشهود در برابر مشهود

پیشنهاد مطالعه: در هر تست این مبحث، اول بپرسید «جرم مشهود است یا نه؟» سپس ببینید پرسش درباره‌ی اختیار ضابط است یا حق متهم.

تست‌های تألیفی با پاسخ تشریحی

این تست‌ها را دادرز مستقیم از متن قانون طراحی کرده و پاسخ هر کدام به ماده‌ی مربوط ارجاع داده شده است.

تست 1

کدام یک از افراد زیر طبق ماده ۲۹ ضابط دادگستری نیست؟

1. افسر نیروی انتظامی که آموزش دیده است
2. مأمور وزارت اطلاعات در حدود وظایف محوله
3. سرباز وظیفه‌ی نیروی انتظامی
4. رئیس زندان برای امور زندانیان

پاسخ: گزینه‌ی 3. تبصره‌ی ماده ۲۹: کارکنان وظیفه ضابط نیستند.

تست 2

اقدامات تحقیقی شخصی که کارت ضابط ویژه ندارد، چه حکمی دارد؟

1. معتبر است اگر دادستان تأیید کند
2. ممنوع و فاقد اعتبار قانونی است
3. فقط در جرایم مشهود معتبر است
4. فقط برای جرایم درجه‌ی هشت معتبر است

پاسخ: گزینه‌ی 2. ماده ۳۰: تحقیقات و اقدامات فرد فاقد کارت ممنوع و فاقد اعتبار قانونی است.

تست 3

اگر دلایل وقوع جرم مشکوک باشد، ضابط پیش از اطلاع به دادستان چه کاری را نمی‌تواند انجام دهد؟

1. تحقیقات لازم
2. بازرسی، احضار یا جلب
3. تهیه‌ی گزارش
4. ثبت مشخصات شاهد

پاسخ: گزینه‌ی 2. ماده ۴۳: ضابط در این تحقیقات حق بازرسی، احضار و جلب ندارد.

تست 4

چه مدت می‌توان متهم را حداکثر تحت نظر ضابطان نگه داشت؟

1. ۱۲ ساعت
2. ۲۴ ساعت
3. ۴۸ ساعت
4. تا دستور دادستان

پاسخ: گزینه‌ی 2. ماده ۴۶: در هر حال مدت تحت نظر قرار دادن متهم نباید از ۲۴ ساعت بیشتر باشد.

تست 5

متهم تحت نظر درخواست وکیل کرده است. ملاقات وکیل با او طبق ماده ۴۸ چقدر می‌تواند طول بکشد؟

1. یک ساعت و نه بیشتر
2. دو ساعت
3. تا پایان تحت نظر
4. ملاقات مجاز نیست

پاسخ: گزینه‌ی 1. ماده ۴۸: ملاقات وکیل با فرد تحت نظر بیش از یک ساعت نیست و وکیل می‌تواند نظرات کتبی خود را ارائه دهد.

سؤالات متداول