صلاحیت دادگاه انقلاب، نظامی، اطفال و نوجوانان و صلح در آیین دادرسی کیفری

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

در آزمون وکالت، سؤال‌های صلاحیت کیفری معمولاً با یک جمله‌ی ساده شروع می‌شوند: «شخصی به اتهام قاچاق مواد مخدر و قتل عمد دستگیر شده است…». پاسخ درست به این بستگی دارد که هر اتهام در صلاحیت کدام دادگاه است و در صورت تعدد، قانون کدام را مقدم می‌داند. اشتباه گرفتن دادگاه انقلاب با کیفری یک، یا فراموش‌کردن ویژگی‌های دادگاه اطفال، چند تست پیاپی را خراب می‌کند.

این مقاله روی دادگاه‌های «ویژه» تمرکز دارد: انقلاب، نظامی، اطفال و نوجوانان و دادگاه صلح. بحث کیفری ۱ و ۲ را در مقاله‌ی دادگاه کیفری ۱ و ۲ خوانده‌اید و اینجا تکرار نمی‌شود. مبنای همه‌ی مطالب، متن قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ و قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲ است.

دادگاه انقلاب: ماده ۳۰۳

ماده‌ی ۳۰۳ فهرست کوتاهی دارد و بند «ت» آن به قوانین خاص ارجاع می‌دهد:

• الف: جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور، محاربه و افساد فی‌الارض، بغی، و تبانی و اجتماع علیه جمهوری اسلامی ایران، و نیز اقدام مسلحانه یا احراق، تخریب و اتلاف اموال به قصد مقابله با نظام.
• ب: توهین به مقام بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران و مقام رهبری.
• پ: تمام جرایم مربوط به مواد مخدر، روان‌گردان و پیش‌سازهای آن، و قاچاق اسلحه، مهمات و اقلام و مواد تحت کنترل.
• ت: سایر مواردی که به موجب قوانین خاص در صلاحیت این دادگاه است.

نکته‌ی آزمونی این است که «تمام» جرایم مواد مخدر در بند «پ» آمده است؛ پس سرقت یا قتل در صلاحیت انقلاب نیست، اما جرایم مواد مخدر هست. محاربه در انقلاب است، ولی جرایم موجب قطع عضو، مثل سرقت حدی، طبق بند «پ» ماده ۳۰۲ در صلاحیت کیفری یک می‌ماند.

دادگاه اطفال و نوجوانان: مواد ۳۰۴ و ۳۱۵

ماده‌ی ۳۰۴ می‌گوید رسیدگی به همه‌ی جرایم اطفال و افراد کمتر از هجده سال تمام شمسی در دادگاه اطفال و نوجوانان انجام می‌شود. تبصره‌ی ۱ طفل را کسی می‌داند که به حد بلوغ شرعی نرسیده است. تبصره‌ی ۲ دو حالت را از هم جدا می‌کند:

• اگر متهم در حین رسیدگی از هجده سال تمام بگذرد، رسیدگی در همان دادگاه اطفال و نوجوانان ادامه می‌یابد.
• اگر پیش از شروع رسیدگی از هجده سال بگذرد، دادگاه کیفری صالح رسیدگی می‌کند، اما متهم از امتیازات دادگاه اطفال و نوجوانان بهره‌مند می‌شود.

ماده‌ی ۳۱۵ استثنای مهم را می‌گوید: جرایم مشمول صلاحیت دادگاه کیفری یک، و جرایم انقلاب در مواردی که با تعدد قاضی رسیدگی می‌شود، اگر توسط بالغان زیر هجده سال تمام شمسی ارتکاب یابد، در «دادگاه کیفری یک ویژه‌ی رسیدگی به جرایم نوجوانان» رسیدگی می‌شود و متهم از کلیه‌ی امتیازاتی که در دادگاه اطفال و نوجوانان اعمال می‌شود بهره‌مند می‌گردد. طبق تبصره‌ی ۱، در هر شهرستان به تعداد لازم شعبه‌ی کیفری یک برای این کار اختصاص می‌یابد و تخصصی‌بودن شعبه مانع ارجاع پرونده‌های دیگر نیست. طبق تبصره‌ی ۲، حضور مشاوران در این دادگاه الزامی است.

تحقیقات مقدماتی نوجوانان

ماده‌ی ۲۸۵ دادسرای ویژه‌ی نوجوانان را پیش‌بینی کرده است: تحقیقات مقدماتی جرایم افراد ۱۵ تا ۱۸ سال، به‌جز جرایم موضوع مواد ۳۰۶ و ۳۴۰، در این دادسرا انجام می‌شود. تبصره‌ی ۱ می‌گوید تحقیقات مقدماتی جرایم افراد زیر پانزده سال مستقیماً در دادگاه اطفال و نوجوانان است و دادگاه وظایف ضابطان و دادسرا را خود بر عهده می‌گیرد. این موضوع را در راهنمای آیین دادرسی کیفری کنار مراحل رسیدگی دنبال کنید.

طفل و بزرگسال در یک پرونده

اگر طفل یا نوجوان با مشارکت یا معاونت بزرگسال مرتکب جرم شود، ماده‌ی ۳۱۲ فقط جرایم طفل یا نوجوان را در دادگاه اطفال و نوجوانان می‌داند؛ پس پرونده تفکیک می‌شود. تبصره‌ی ماده، حالت جرایمی را که تحققشان نیازمند فعل دو یا چند نفر است جدا کرده است: اگر اتهام یکی از متهمان در صلاحیت دادگاه اطفال باشد، اتهام همه‌ی متهمان در همان دادگاه بررسی می‌شود، ولی اصول رسیدگی به جرایم بزرگسالان تابع قواعد عمومی است.

دادگاه‌های نظامی: مواد ۵۸۲ تا ۵۸۸

بخش هشتم قانون آیین دادرسی کیفری درباره‌ی سازمان قضایی نیروهای مسلح است. ماده‌ی ۵۸۲ شش دادگاه نظامی را نام می‌برد: سه دادگاه در شرایط عادی (نظامی دو، نظامی یک و تجدیدنظر نظامی) و سه دادگاه مشابه در زمان جنگ. خلاصه‌ی قاعده‌های آزمونی این بخش چنین است:

• ماده ۵۸۳: وظایف، اختیارات، صلاحیت و تعداد اعضای نظامی دو، نظامی یک و تجدیدنظر نظامی همان است که برای کیفری دو، کیفری یک و تجدیدنظر استان مقرر شده، مگر در مواردی که در همین بخش حکم دیگری باشد.
• ماده ۵۸۴: دادگاه نظامی یک در مرکز هر استان تشکیل می‌شود.
• ماده ۵۸۷: اگر در محلی دادگاه نظامی دو تشکیل نشده یا بلاتصدی باشد، دادگاه نظامی یک به ارجاع، به پرونده‌های نظامی دو هم رسیدگی می‌کند. تبصره، در نبود نظامی یک یا تجدیدنظر نظامی در استان، رسیدگی را به نزدیک‌ترین حوزه‌ی قضایی می‌سپارد.
• ماده ۵۸۸: دادگاه نظامی یک پس از شروع به رسیدگی نمی‌تواند به اعتبار صلاحیت نظامی دو قرار عدم صلاحیت صادر کند و باید رأی مقتضی بدهد.

درباره‌ی افسران، تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۳۰۷ می‌گوید رسیدگی به اتهامات افسران نظامی و انتظامی موضوع آن ماده که در صلاحیت سازمان قضایی نیروهای مسلح است، حسب مورد با دادگاه نظامی یک یا دو تهران است. تبصره‌ی ۱ همان ماده شمول آن بر دارندگان پایه‌ی قضایی و افسران نظامی و انتظامی را به حالتی محدود می‌کند که حسب مورد در قوه‌ی قضاییه یا نیروهای مسلح انجام وظیفه کنند.

دادگاه صلح و قانون ۱۴۰۲

قانون شوراهای حل اختلاف (مصوب ۲۲ شهریور ۱۴۰۲) دادگاه صلح را وارد نظام کیفری کرد. در ماده‌ی ۱۲ این قانون دو بند به جرایم کیفری مربوط است:

تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۱۲ می‌گوید جرایم این ماده مستقیماً و بدون نیاز به کیفرخواست در دادگاه صلح رسیدگی می‌شود. یعنی پرونده بدون کیفرخواست دادستان مستقیماً در دادگاه صلح مطرح می‌شود؛ این حکم فقط درباره‌ی جرایم همین ماده است. ماده‌ی ۳۴۰ قانون آیین دادرسی کیفری هم جرایم تعزیری درجه‌ی ۷ و ۸ را مستقیماً قابل طرح در دادگاه می‌داند. جزئیات این دادگاه را در مقاله‌ی دادگاه صلح بخوانید.

تعدد اتهام و تداخل صلاحیت: ماده ۳۱۴

ماده‌ی ۳۱۴ مهم‌ترین ماده‌ی این مبحث است. اگر متهم به چند جرم متهم باشد که برخی در صلاحیت کیفری یک یا دو و برخی در صلاحیت انقلاب یا نظامی است، دادگاهی که برای مهم‌ترین اتهام صلاحیت دارد ابتدا رسیدگی می‌کند و سپس پرونده برای اتهام دیگر به دادگاه ذی‌ربط فرستاده می‌شود. اگر اتهامات از نظر مجازات مساوی باشد، محاکمه به ترتیب در دادگاه انقلاب، نظامی، کیفری یک و کیفری دو انجام می‌شود.

دو تبصره‌ی ماده هم آزمونی است. تبصره‌ی ۱: اگر برخی جرایم متهم در صلاحیت کیفری یک و برخی در صلاحیت کیفری دو یا دادگاه اطفال و نوجوانان باشد، همه‌ی جرایم در کیفری یک رسیدگی می‌شود. تبصره‌ی ۲: اگر جرمی بر پایه‌ی یکی از بندهای ماده ۳۰۲ در کیفری یک مطرح شود و پس از ختم دادرسی معلوم شود عنوان مجرمانه‌ی دیگری دارد که با کیفری دو است، همان کیفری یک رسیدگی می‌کند و رأی می‌دهد.

جدول جمع‌بندی

تست‌های صلاحیت با پاسخ تشریحی

تست ۱

متهمی همزمان به قاچاق مواد مخدر (صلاحیت انقلاب) و قتل عمد (کیفری یک) متهم است. بر اساس ماده ۳۱۴، رسیدگی چگونه آغاز می‌شود؟

1. ابتدا دادگاه صالح برای مهم‌ترین اتهام رسیدگی می‌کند
2. همیشه ابتدا انقلاب
3. همیشه ابتدا کیفری دو
4. دادگاه محل دستگیری فقط تصمیم می‌گیرد

پاسخ: گزینه‌ی ۱. ماده ۳۱۴ در تعدد اتهام میان دادگاه‌های کیفری و انقلاب یا نظامی، نخست دادگاه صالح برای مهم‌ترین اتهام را مقدم می‌داند و پرونده را سپس برای اتهام دیگر به دادگاه ذی‌ربط می‌فرستد.

تست ۲

نوجوانی ۱۷ ساله مرتکب جرمی شده که مجازات آن سلب حیات است. کدام دادگاه صالح است؟

1. دادگاه اطفال و نوجوانان
2. دادگاه کیفری یک ویژه‌ی رسیدگی به جرایم نوجوانان
3. دادگاه کیفری دو
4. دادگاه صلح

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۳۱۵: جرایم مشمول صلاحیت کیفری یک که بالغان زیر ۱۸ سال تمام شمسی مرتکب شوند، در دادگاه کیفری یک ویژه‌ی نوجوانان رسیدگی می‌شود و حضور مشاور الزامی است (تبصره‌ی ۲).

تست ۳

متهمی پیش از شروع رسیدگی، ۱۸ ساله می‌شود. به اتهام او کجا رسیدگی می‌شود؟

1. دادگاه اطفال و نوجوانان
2. دادگاه کیفری صالح، با بهره‌مندی از امتیازات دادگاه اطفال
3. دادگاه صلح
4. قرار عدم صلاحیت صادر می‌شود

پاسخ: گزینه‌ی ۲. تبصره‌ی ۲ ماده ۳۰۴: اگر پیش از شروع رسیدگی سن متهم از ۱۸ سال تمام بگذرد، دادگاه کیفری صالح رسیدگی می‌کند و متهم از امتیازات دادگاه اطفال و نوجوانان بهره‌مند می‌شود.

تست ۴

کدام جرم، طبق ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲، مستقیماً و بدون کیفرخواست در دادگاه صلح رسیدگی می‌شود؟

1. جرم عمدی تعزیری با مجازات درجه‌ی ۴
2. جرم عمدی تعزیری با مجازات درجه‌ی ۷
3. جرم محاربه
4. جرم مواد مخدر

پاسخ: گزینه‌ی ۲. بند ۱۰ ماده ۱۲ جرایم عمدی تعزیری درجه‌ی ۷ و ۸ را در صلاحیت دادگاه صلح می‌داند و تبصره‌ی ۱ رسیدگی مستقیم و بدون کیفرخواست را مقرر کرده است.

تست ۵

دادگاه نظامی یک پس از شروع به رسیدگی متوجه می‌شود پرونده در صلاحیت نظامی دو است. تکلیف چیست؟

1. قرار عدم صلاحیت صادر می‌کند
2. باید رأی مقتضی صادر کند
3. پرونده را به دیوان عالی می‌فرستد
4. دادگاه انقلاب را صالح می‌داند

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۵۸۸: دادگاه نظامی یک پس از شروع به رسیدگی نمی‌تواند به اعتبار صلاحیت دادگاه نظامی دو قرار عدم صلاحیت صادر کند و باید رأی مقتضی صادر نماید.

سؤالات متداول