دادگاه های کیفری 1 و 2؛ شرح صلاحیت های هر کدام با جزییات

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

«دادگاه کیفری یک به چه جرایمی رسیدگی می‌کند؟» و «دادگاه کیفری دو چیست؟» از پرجستجوترین پرسش‌های کیفری است. پاسخ در قانون آیین دادرسی کیفری (مصوب ۱۳۹۲) و اصلاحات بعدی آن است، اما بخش مهمی از منابع اینترنتی هنوز متن قدیمی ماده ۳۰۲ را نقل می‌کنند.

این مقاله بر پایه‌ی متن فعلی مواد ۲۹۴ تا ۳۰۴، ۳۱۵، ۳۴۸ و ۴۲۶ تا ۴۲۸ نوشته شده است و در پایان تست‌هایی برای آزمون وکالت دارد.

دادگاه کیفری چیست و چند نوع دارد؟ (ماده ۲۹۴)

دادگاه کیفری مرجعی است که به جرایم داخل در صلاحیتش رسیدگی می‌کند و در پایان، حسب مورد، رأی به محکومیت یا برائت متهم می‌دهد. ماده ۲۹۴ دادگاه‌های کیفری را پنج دسته می‌کند: دادگاه کیفری یک، دادگاه کیفری دو، دادگاه انقلاب، دادگاه اطفال و نوجوانان و دادگاه‌های نظامی. پس عبارت «دادگاه کیفری ۱ و ۲» فقط دو عضو از این پنج‌تایی است.

یک نکته‌ی تاریخی هم هست که در تست‌های «مقایسه‌ای» می‌آید: طبق تبصره‌ی ۳ ماده ۲۹۶، دادگاه‌های کیفری استان و عمومی جزایی پیشین به‌ترتیب به دادگاه‌های کیفری یک و دو تبدیل شدند. بنابراین «دادگاه جزایی» همان کیفری دو و «دادگاه کیفری استان» همان کیفری یک است.

دادگاه کیفری ۲ چیست؟ مرجع عمومی رسیدگی به جرایم

طبق ماده ۲۹۵، دادگاه کیفری دو در حوزه‌ی قضایی هر شهرستان تشکیل می‌شود و با حضور رئیس یا دادرس علی‌البدل کار می‌کند؛ یعنی یک قاضی. ماده ۳۰۱ هم می‌گوید صلاحیت رسیدگی به تمام جرایم با این دادگاه است، مگر اینکه قانون آن را به مرجع دیگری سپرده باشد.

ماده ۲۹۹ به رئیس قوه‌ی قضاییه اجازه می‌دهد در صورت ضرورت در حوزه‌ی بخش «دادگاه عمومی بخش» تشکیل دهد؛ این دادگاه به همه‌ی جرایم در صلاحیت کیفری دو رسیدگی می‌کند. نمونه‌ی دیگر: در شهرهایی که دادگاه اطفال تشکیل نشده، پرونده‌ی اطفال را (غیر از موارد ماده ۳۱۵) شعبه‌ی کیفری دو رسیدگی می‌کند (تبصره‌ی ماده ۲۹۸).

درباره‌ی حضور دادستان: در جلسات کیفری دو، دادستان یا معاون یا یکی از دادیاران می‌توانند برای دفاع از کیفرخواست بیایند. حضور آنان الزامی نیست مگر دادگاه ضروری بداند. اما در کیفری یک حضور دادستان یا نماینده‌اش الزامی است، هرچند غیبت او به‌خودی‌خود مانع رسیدگی نمی‌شود (ماده ۳۰۰).

دادگاه کیفری یک چیست و به چه جرایمی رسیدگی می‌کند؟ (ماده ۳۰۲)

دادگاه کیفری یک با «رئیس و دو مستشار» تشکیل می‌شود و با حضور دو عضو هم رسمیت دارد (ماده ۲۹۶). این دادگاه در مرکز استان است و به تشخیص رئیس قوه‌ی قضاییه می‌تواند در حوزه‌ی شهرستان‌ها هم تشکیل شود؛ اگر در جایی تشکیل نشده باشد، جرایم در صلاحیتش نزد نزدیک‌ترین دادگاه کیفری یک همان استان رسیدگی می‌شود.

ماده ۳۰۲ جرایم داخل در صلاحیت آن را در پنج بند می‌شمارد:

هشدار: متن قدیمی ماده ۳۰۲

اگر در سایتی خواندید «تعزیر درجه چهار و بالاتر» یا «جنایات عمدی با یک‌سوم دیه»، آن متن با قانون فعلی نمی‌خواند؛ عبارت «درجه چهار» مربوط به متن پیش از اصلاحیه‌ی ۱۳۹۴ است. در متن فعلی، بند «ت» درجه سه و بند «پ» نصف دیه کامل را می‌گوید. این موضوع در تست‌های اخیر مهم است؛ چون حد فاصل کیفری یک و دو را تعیین می‌کند.

درجه سه یعنی چند سال حبس؟

برای تشخیص سریع، درجه را به حبس برگردانید (ماده ۱۹): درجه‌ی ۳ یعنی «بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال»، درجه‌ی ۲ «بیش از ۱۵ تا ۲۵ سال» و درجه‌ی ۱ «بیش از ۲۵ سال». پس جرمی که حداکثر مجازاتش بیش از ده سال حبس است، در دادگاه کیفری یک رسیدگی می‌شود. جرمی که حداکثرش ۱۰ سال یا کمتر است (درجه‌ی ۴ تا ۸)، با کیفری دو است. مثال: ماده ۶۵۴ تعزیرات (۵ تا ۱۵ سال، درجه ۳) در صلاحیت کیفری یک است؛ ماده ۶۵۲ (۳ ماه تا ۱۰ سال، درجه ۴) در صلاحیت کیفری دو.

یادآوری: از سال ۱۳۹۹ حبس‌های ابد غیرحدی طبق تبصره‌ی ۶ ماده ۱۹ به حبس درجه ۱ تبدیل شده‌اند؛ پس این جرایم همچنان در کیفری یک‌اند، هرچند ذیل بند «ت». حبس ابد حدی (مثل مرتبه‌ی سوم سرقت حدی) هم همچنان ذیل بند «ب» است.

تفاوت دادگاه‌های کیفری ۱ و ۲ در صلاحیت، ساختار و محل تشکیل (جدول مقایسه با انقلاب و اطفال)

نکته‌ی آزمونی درباره‌ی وکیل تسخیری

ماده ۳۴۸ می‌گوید در جرایم بندهای «الف» تا «ت» ماده ۳۰۲، جلسه‌ی رسیدگی بدون حضور وکیل متهم تشکیل نمی‌شود. اگر متهم وکیل معرفی نکند یا وکیلش بدون عذر موجه حاضر نشود، تعیین وکیل تسخیری الزامی است. نکته: بند «ث» (سیاسی و مطبوعاتی) در این الزام نیامده. و اگر بعداً متهم وکیل تعیینی خود را معرفی کند، وکالت تسخیری منتفی می‌شود (تبصره‌ی ۲).

مرجع تجدیدنظر و فرجام: کدام رأی کجا اعتراض می‌شود؟

ماده ۴۲۶ دادگاه تجدیدنظر استان را مرجع رسیدگی به تجدیدنظر از «کلیه‌ی آرای غیرقطعی کیفری» می‌داند، مگر آنکه رسیدگی در صلاحیت دیوان عالی کشور باشد. ماده ۴۲۷ دو استثنا برای قطعی‌بودن می‌شمارد: جرایم تعزیری درجه ۸ و جرایم مستلزم دیه یا ارش که مبلغ یا جمع آن‌ها کمتر از یک‌دهم دیه‌ی کامل باشد.

فرجام‌خواهی در دیوان عالی کشور (ماده ۴۲۸) برای آرای صادره درباره‌ی این جرایم است: سلب حیات، قطع عضو، حبس ابد، تعزیر درجه سه و بالاتر، جنایات عمدی با نصف دیه یا بیشتر و جرایم سیاسی و مطبوعاتی. دقت کنید که این فهرست با بندهای ماده ۳۰۲ تقریباً هم‌خوان است؛ به همین دلیل آرای دادگاه کیفری یک عمدتاً فرجام‌پذیرند، در حالی که آرای کیفری دو عمدتاً تجدیدنظرپذیرند. مهلت تجدیدنظر و فرجام برای مقیم ایران بیست روز و برای مقیم خارج دو ماه از ابلاغ رأی است (ماده ۴۳۱).

ترتیب رسیدگی در دادگاه (چند ماده‌ی مهم)

• ماده ۳۴۰: جرایم تعزیری درجه ۷ و ۸ مستقیماً در دادگاه مطرح می‌شود (بدون گذراندن مرحله‌ی دادسرا).
• ماده ۳۴۱: وقتی پرونده با کیفرخواست ارجاع می‌شود، دادگاه ظرف یک ماه آن را بررسی می‌کند تا صلاحیت، منع یا موقوفی تعقیب و نواقص تحقیقات را مشخص کند.
• مواد ۳۴۲ و ۳۴۳: دادگاه وقت رسیدگی را به شاکی، متهم، وکلا و دادستان ابلاغ می‌کند و فاصله‌ی ابلاغ تا جلسه نباید کمتر از یک هفته باشد.
• ماده ۳۵۲: محاکمه علنی است، مگر در جرایم قابل گذشت با درخواست طرفین یا موارد خانوادگی، منافی عفت و نظایر آن.

جرایم سیاسی و مطبوعاتی هم نکته‌ای دارند: طبق ماده ۳۰۵ علناً و با حضور هیئت منصفه در دادگاه کیفری یک مرکز استان محل وقوع جرم رسیدگی می‌شوند.

دام‌های رایج آزمون

• درجه‌ی «سه» نه «چهار». تعزیر درجه ۴ (مثل ۱۰ سال حبس) در کیفری دو است.
• «نصف دیه»، نه یک‌سوم. جنایت عمدی با دیه‌ی ۴۰٪ در صلاحیت کیفری دو است.
• اصل صلاحیت با کیفری دو است (ماده ۳۰۱)؛ صلاحیت کیفری یک استثنا و حصری است.
• کیفری یک تک‌قاضی نیست، رئیس و دو مستشار دارد؛ کیفری دو تک‌قاضی است.
• وکیل تسخیری الزامی فقط در بندهای الف تا ت ماده ۳۰۲ است، نه همه‌ی جرایم.

جدول درجات و مجازات‌ها در هشت درجه مجازات‌های تعزیری و انواع مجازات‌ها در مجازات‌های مقرر در قانون مجازات آمده است. برای تمرین، مواد مهم حقوق جزا و پاسخنامه‌ی جامع حقوق جزا را ببینید. دو نمونه‌ی کاربردی از ربط درجه و دادگاه را هم در انواع سرقت و پابند الکترونیکی می‌توانید ببینید.

تست‌های آزمون وکالت با پاسخ تشریحی

تست ۱

مجازات قانونی جرمی که به شخصی نسبت داده شده، ۵ تا ۱۵ سال حبس تعزیری است. دادگاه صالح برای رسیدگی کدام است؟

1. دادگاه کیفری دو، چون حبس تعزیری است.
2. دادگاه کیفری یک، چون مجازات حداکثر درجه ۳ است.
3. دادگاه عمومی بخش.
4. دادگاه کیفری دو با سه قاضی.

پاسخ: گزینه‌ی ۲. حداکثر ۱۵ سال، «بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال» و درجه ۳ ماده ۱۹ است. بند «ت» ماده ۳۰۲ جرایم تعزیری درجه سه و بالاتر را به کیفری یک می‌سپارد.

تست ۲

جنایت عمدی علیه تمامیت جسمانی که دیه‌ی آن «۴۰ درصد دیه‌ی کامل» است، در کدام دادگاه رسیدگی می‌شود؟

1. کیفری یک، چون جنایت عمدی است.
2. کیفری دو، چون به نصف دیه‌ی کامل نمی‌رسد.
3. انقلاب.
4. اطفال و نوجوانان همیشه.

پاسخ: گزینه‌ی ۲. بند «پ» ماده ۳۰۲ جنایات عمدی با «نصف دیه‌ی کامل یا بیش از آن» را به کیفری یک می‌دهد. ۴۰٪ کمتر از نصف است و طبق ماده ۳۰۱ با کیفری دو.

تست ۳

کدام گزینه درباره‌ی ترکیب دادگاه کیفری یک درست است؟

1. یک قاضی و یک مشاور
2. رئیس و دو مستشار؛ با حضور دو عضو هم رسمیت دارد.
3. رئیس یا دادرس علی‌البدل
4. سه قاضی و رسمیت فقط با حضور هر سه

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۲۹۶ می‌گوید دادگاه کیفری یک رئیس و دو مستشار دارد و با دو عضو رسمیت می‌یابد. گزینه‌ی ۱ اطفال (ماده ۲۹۸) و گزینه‌ی ۳ کیفری دو (ماده ۲۹۵) است.

تست ۴

درباره‌ی وکیل تسخیری در دادگاه، کدام عبارت درست است؟

1. در همه‌ی جرایم جلسه‌ی رسیدگی بدون وکیل برگزار نمی‌شود.
2. در جرایم بندهای الف تا ت ماده ۳۰۲، اگر متهم وکیل معرفی نکند، تعیین وکیل تسخیری الزامی است.
3. وکیل تسخیری فقط برای جرایم سیاسی الزامی است.
4. متهم نمی‌تواند پس از تسخیری، وکیل تعیینی معرفی کند.

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۳۴۸ این الزام را برای بندهای الف تا ت دارد. طبق تبصره‌ی ۲ همان ماده، متهم می‌تواند وکیل تعیینی معرفی کند و در این صورت وکالت تسخیری منتفی می‌شود، پس گزینه‌ی ۴ غلط است.

سؤالات متداول