4 قسم مجازات های مقرر در قانون مجازات و جزییات هر کدام

قانون مجازات اسلامی یکی از مهم‌ترین قوانین در کشور محسوب می‌شود که دربرگیرنده مسائل و موضوعات مختلف بوده و تقسیم بندی مواد آن نیز منحصربه‌فرد است. در این قانون 4 قسم مجازات گنجانده شده و برای هر کدام نیز یک تعریف جداگانه ارائه شده است. در ادامه، مجازات های مقرر در قانون مجازات به تفصیل مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

منظور از مجازات های مقرر در قانون مجازات چیست؟

منظور از مجازات همان تحمیل رنج و محرومیت عمدی به فردی است که قوانین کیفری را نقض کرده و با حکم یک مرجع قضایی صلاحیت دار، به عنوان مجرم معرفی شده است. در حالت کلی، براساس ماده ۱۴ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، مجازات‌ها چهار قسم است: حد، قصاص، دیه و تعزیر. نوع و میزان این مجازات‌ها با یکدیگر متفاوت است و از این موضوع نیز در طبقه بندی آنها استفاده شده است. همچنین، معیار دیگری مانند نسبت موجود بین مجازات‌ها نیز باعث شده تا به اصلی، تکمیلی و تبعی تقسیم‌بندی شوند.

انواع مجازات در قانون مجازات اسلامی

مجازات‌های مقرر در این قانون به چهار دسته کلی حد، قصاص، تعزیر و دیه تقسیم‌بندی شده‌اند. هر کدام از این عناوین، شکل خاصی از مجازات نبوده و مجموعه‌ای از مجازات‌ها را در برمی‌گیرند و حکم جداگانه‌ای برای آنها در نظر گرفته شده است. در ادامه به هر کدام از آنها خواهیم پرداخت.

حد

معنوی لغوی حد، حایل میان دو چیز و کنایه از انتها یا کرانه است. همچنین به معنی منع و جلوگیری کردن نیز به کار می‌رود. با توجه به ماده ۱۵ قانون مجازات اسلامی، حد به مجازاتی گفته می‌شود که موجب، میزان، نوع و کیفیت اجرای آن پیش از این در شرع مقدس تعیین شده است. بنابراین، وصف معین بودن حدود در قانون مجازات در مقابل تعزیر که نوع و مقدار آن در شرع تعیین نشده، قرار می‌گیرد. برای حد مجازات‌های مقرر زیر در نظر گرفته شده است.

• اعدام
• شلاق
• قطع عضو
• نفی بلد
• تبعید
• حبس ابد

قصاص

معنی لغوی قصاص، پای در جای پای کسی گذاشتن بوده و منظور از آن نیز استیفاء اثر جنایت و پدیدآوردن کاری که فرد انجام داده، است. منظور از کلمه جنایت در مجازات های مقرر در قانون مجازات نیز همان قتل، ایراد، جرح و دیگر جرایم خونی است.

طبق ماده ۱۶ قانون مجازات اسلامی، قصاص، مجازات در نظر گرفته شده برای جنایات عمدی بر نفس، اعضاء و منافع است که طبق شرح مندرج در کتاب سوم قانون مجازات اسلامی اعمال می‌شود. بنابراین، طبق مقررات درج شده در کتاب سوم، قصاص همان حقی است که به مجنی علیه و اولیای دم او تعلق گرفته است. این حق تنها در جنایات بر نفس، عضو و منفعت قابل استیفاء بوده و امکان مطالبه آن تنها در جنایات عمدی وجود دارد. همچنین، صاحبان حق می‌توانند به جای مجازات اصلی یعنی قصاص، به بدل آن یعنی دیه نیز رضایت دهند.

شرایط عمومی برای تحقق قصاص

• وجود تساوی در دین
• تساوی دو طرف در عقل
• مرتکب پدر یا از اجداد پدری مجنی‌علیه نباشد (ماده ۳۰۱)

شرایط اختصاصی برای تحقق قصاص عضو

• دو طرف در مقدار، محل، کمال و اصالت عضو و سلامت مساوی باشند.
• خوف تلف مرتکب یا صدمه به عضو دیگر او نباشد.
• اگر عضو مورد جنایت زائد باشد و مرتکب عضو زائد مشابه نداشته باشد، به ارش محکوم می‌شود (ماده ۳۹۹).

دیه از مجازات های مقرر در قانون مجازات

دیه به معنای خون بها، در ماده ۱۷ قانون مجازات اسلامی آمده است. طبق این ماده، دیه مقدر و غیر مقدر، به مالی گفته می‌شود که در شرع برای جنایت غیرعمدی بر نفس، اعضا و منافع و همچنین جنایات عمدی که قصاص ندارد، مقرر می‌شود.

طبق ماده ۴۵۲ قانون مجازات اسلامی، دیه حسب مورد، حق شخصی مجنی‌علیه و ولی دم بوده و دارای احکام، ضمان یا آثار مسئولیت مدنی است. همچنین، ذمه‌ی مرتکب فقط با پرداخت دیه، مصالحه، ابراء یا تهاتر بری می‌شود.

نحوه تعیین میزان دیه

موارد مربوط به دیه کامل به عنوان یکی از مجازات های مقرر در قانون مجازات در شرع تعیین شده و میزان آن نیز هر ساله توسط رئیس قوه قضائیه و در ابتدای سال به تفصیل و طبق نظر مقام رهبری مشخص می‌شود. در قتل نفس، اگر در ماه‌های حرام یا در محدوده‌ی حرم مکه واقع شود، یک‌سوم دیه به‌عنوان تغلیظ اضافه می‌شود (مواد ۵۵۵ و ۵۵۷)؛ این حکم شامل جنایت بر عضو نیست.

تعزیر از مجازات های مقرر در قانون مجازات

تعزیر در لغت به معنای تعظیم و به مفهوم تادیب است. همچنین می‌توان آن را تنبیه کمتر از حد در نظر گرفت. ماده ۱۸ قانون مجازات اسلامی تعزیر را مجازاتی دانسته که مشمول حد، قصاص و دیه نبوده و در مواردی از جمله ارتکاب محرمات شرعی و نقض مقررات حکومتی، به موجب قانون تعیین و اجرایی می‌شود. در ضمن، قانون تعیین کننده نوع، مقدار، مقررات و کیفیت اجرای مواردی از جمله تخفیف، تعلیق، سقوط و دیگر احکام مربوط به تعزیر خواهد بود. در زمان صدور حکم تعزیر موارد زیر توسط دادگاه مورد توجه قرار می‌گیرد.

• انگیزه، وضعیت ذهنی و روانی فرد مرتکب در حین ارتکاب به جرم
• شیوه ارتکاب به جرم، گستردگی نقض و نتایج زیان بار ایجاد شده
• اقدامات انجام شده توسط مرتکب پس از ارتکاب به جرم
• توجه به سوابق فردی، اجتماعی و خانوادگی فرد مرتکب و تاثیری که تعزیر روی او دارد.

مجازات‌های تبعی و تکمیلی طبق ماده ۲۳ قانون مجازات اسلامی

دادگاه این اختیار را دارد که فرد محکوم شده به حد، قصاص یا تعزیر را متناسب با جرم مرتکب شده و طبق شرایط مقرر در قانون، به مجازات‌های تکمیلی نیز محکوم نماید.

از جمله مجازات‌های تکمیلی که به عنوان مجازات های مقرر در قانون مجازات شناخته می‌شوند، می‌توان به اقامت اجباری، انفصال از خدمات دولتی و عمومی، ممنوعیت خروج از کشور، ممنوعیت رانندگی، ممنوعیت از شغل مشخص و… اشاره کرد. مجازات تبعی به صورت خود به خود به همراه مجازات اصلی به فرد تحمیل می‌شود. این مجازات بیشتر به صورت محرومیت از حقوق اجتماعی در نظر گرفته خواهد شد.

جمع بندی

به طور کلی، مجازات‌های تعیین شده برای جرایم مختلف در قانون مجازات، متفاوت است و هر کدام دارای گروه‌های مختلفی هستند. علاوه بر مجازات‌های اصلی، امکان اضافه شدن مجازات تکمیلی و تبعی نیز به تشخیص قاضی وجود دارد. ضمنا برای دریافت اطلاعات تکمیلی در زمینه مجازات می‌توانید مطلب مرتکبین کدام جرائم به مجازات جانشین حبس محکوم می‌شوند؟ را مطالعه کنید.