انواع سرقت کدامند و باعث چه مجازاتی می‌شوند؟ جزییات قانونی مهم

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

سرقت یکی از پرتکرارترین موضوعات جزای اختصاصی در آزمون وکالت است؛ چون هم مواد پراکنده دارد، هم شرط‌های ریز. تعریف سرقت در ماده ۲۶۷ آمده، شرایط سرقت حدی در ماده ۲۶۸ و سرقت‌های تعزیری در مواد ۶۵۱ تا ۶۶۷ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) پراکنده‌اند.

در این مقاله هر دسته را با متن ماده بررسی می‌کنیم، جدول مجازات‌ها را می‌بینیم و بعد سراغ پرسشی می‌رویم که زیاد جستجو می‌شود: آیا سرقت با رضایت شاکی تمام می‌شود؟

تعریف سرقت و ارکان آن (ماده ۲۶۷)

ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی (مصوب ۱۳۹۲) در یک جمله می‌گوید: «سرقت عبارت از ربودن مال متعلق به غیر است.» از همین جمله چند نتیجه می‌گیریم:

• موضوع جرم «مال» است، نه حق یا منفعت.
• مال باید متعلق به غیر باشد. ربودن مال خود، سرقت نیست.
• رفتار مجرمانه «ربودن» است، یعنی مال را از تصرف صاحبش خارج کنند.

نکته‌ای که اغلب اشتباه می‌شود: عبارت «پنهانی» در تعریف ماده ۲۶۷ نیست. مخفیانه بودن (هتک حرز و سرقت مخفیانه) یکی از شرط‌های سرقت حدی است (ماده ۲۶۸، بند «ث»). در سرقت تعزیری ربودن حتی بدون پنهان‌کاری هم ممکن است جرم باشد؛ مثلاً ماده ۶۶۵ ربودن مال دیگری را که عنوان سرقت ندارد، جرم می‌داند.

عناصر تشکیل‌دهنده‌ی جرم سرقت: رکن قانونی، مادی و معنوی

• رکن قانونی: ماده ۲۶۷ (تعریف)، مواد ۲۶۸ تا ۲۷۸ (سرقت حدی) و مواد ۶۵۱ تا ۶۶۷ کتاب پنجم (سرقت‌های تعزیری).
• رکن مادی: ربودن مال منقولِ متعلق به دیگری؛ یعنی خارج کردن مال از تصرف صاحبش بدون رضایت او.
• رکن معنوی: حقوق‌دانان آن را دو بخش می‌دانند: سوءنیت عام (عمد در ربودن و آگاهی از تعلق مال به دیگری) و سوءنیت خاص (قصد تصاحب مال برای خود یا دیگری). این تحلیل از دکترین است و عبارت صریح ماده نیست.

سرقت حدی چیست و چه شرایطی دارد؟ (مواد ۲۶۸ تا ۲۷۸)

ماده ۲۶۸ می‌گوید سرقت «در صورتی که دارای تمام شرایط زیر باشد» موجب حد است. این شرایط، به‌ترتیب بندها، چهارده مورد است:

1. شیء مسروق شرعاً مالیت داشته باشد.
2. مال در حرز باشد.
3. سارق هتک حرز کند.
4. سارق مال را از حرز خارج کند.
5. هتک حرز و سرقت مخفیانه باشد.
6. سارق پدر یا جد پدری صاحب مال نباشد.
7. ارزش مال هنگام خارج‌کردن از حرز، معادل چهار و نیم نخود طلای مسکوک باشد.
8. مال از اموال دولتی یا عمومی، وقف عام یا وقف بر جهات عامه نباشد.
9. سرقت در زمان قحطی نباشد.
10. صاحب مال از سارق نزد مرجع قضایی شکایت کند.
11. صاحب مال پیش از اثبات سرقت، سارق را نبخشد.
12. مال پیش از اثبات سرقت تحت ید مالک قرار نگیرد.
13. مال پیش از اثبات جرم به ملکیت سارق درنیاید.
14. مال از اموال سرقت‌شده یا مغصوب نباشد.

چند ماده‌ی تکمیلی که در تست‌ها پرسیده می‌شود:

• ماده ۲۶۹: حرز مکان متناسبی است که مال عرفاً در آن از دستبرد محفوظ می‌ماند.
• ماده ۲۷۱: هتک حرز یعنی نقض غیرمجاز حرز، مثل تخریب یا بالا رفتن از دیوار و شکستن قفل.
• ماده ۲۷۴: ربایش مال به اندازه‌ی نصاب باید در یک سرقت انجام شود (نصاب با چند سرقت جمع نمی‌شود).
• ماده ۲۷۵: وقتی چند نفر مشترکاً مالی را می‌ربایند، سهم هر کدام جداگانه باید به نصاب برسد.

مجازات سرقت حدی (ماده ۲۷۸)

نکته‌ی اول: مجازات سرقت حدی در ماده ۲۷۸ است، نه ماده‌ای که در برخی منابع غیردقیق آمده. این ماده می‌گوید:

• مرتبه‌ی اول: قطع چهار انگشت دست راست از انتهای آن، به‌طوری‌که شست و کف دست بماند.
• مرتبه‌ی دوم: قطع پای چپ از پایین برآمدگی.
• مرتبه‌ی سوم: حبس ابد.
• مرتبه‌ی چهارم: اعدام، هرچند سرقت در زندان باشد.

طبق تبصره‌ی ۱ همین ماده، اگر سارق عضو متعلق به قطع را نداشته باشد، مشمول یکی از سرقت‌های تعزیری می‌شود. تبصره‌ی ۲ هم برای حبس ابد حدی، در صورت توبه‌ی محکوم و صلاحدید مقام رهبری، امکان عفو یا تبدیل مجازات را پیش‌بینی کرده است.

سرقت تعزیری چیست؟ (ماده ۲۷۶ و مواد ۶۵۱ تا ۶۶۷)

ماده ۲۷۶ قاعده را روشن گفته است: سرقت در صورت فقدان هر یک از شرایط موجب حد، «حسب مورد مشمول یکی از سرقت‌های تعزیری است». سرقت‌های تعزیری در فصل «سرقت و ربودن مال غیر» کتاب تعزیرات (مواد ۶۵۱ تا ۶۶۷) آمده‌اند.

مجازات انواع سرقت تعزیری (جدول مواد ۶۵۱ تا ۶۶۵)

جدول زیر مهم‌ترین مواد را نشان می‌دهد. «درجه» را از ماده ۱۹ استخراج کرده‌ایم: بر پایه‌ی تبصره‌ی ۲ همان ماده، وقتی حداقل و حداکثر مجازات در دو درجه‌ی مختلف باشند، درجه‌ی بالاتر ملاک است.

سه نکته‌ی تکمیلی در همین فصل:

• ماده ۶۶۷: در همه‌ی موارد سرقت و ربودن، دادگاه علاوه بر مجازات، به رد عین و در نبود عین، رد مثل یا قیمت و جبران خسارت حکم می‌دهد.
• ماده ۶۵۵ (شروع به سرقت) و ماده ۶۶۶ (تکرار سرقت) با قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹) نسخ شده‌اند. شروع به سرقت اکنون تابع ماده ۱۲۲ و تکرار تابع مقررات عمومی تکرار جرم است.
• ماده ۶۶۰ (استفاده‌ی غیرمجاز از آب، برق، تلفن و گاز) با قانون مجازات استفاده‌کنندگان غیرمجاز از آب، برق، تلفن، فاضلاب و گاز (۱۳۹۶) منسوخ شده است.

شروع به سرقت پس از اصلاحیه‌ی ۱۳۹۹

ماده ۱۲۲ ق.م.ا مجازات شروع به جرم را بر حسب مجازات جرم کامل تعیین می‌کند: برای جرایم با حبس درجه ۱ تا ۳، حبس درجه ۴؛ برای حبس درجه ۴، حبس درجه ۵؛ و برای حبس درجه ۵، حبس یا شلاق یا جزای نقدی درجه ۶. بنابراین شروع به سرقت مشدد ماده ۶۵۱ (درجه ۲) حبس درجه ۴ دارد و شروع به سرقت‌های درجه ۵ مثل ماده ۶۵۶ و ۶۵۷، مجازات درجه ۶. برای سرقت ساده‌ی ماده ۶۶۱ (درجه ۶) ماده ۱۲۲ مجازاتی تعیین نکرده است.

آیا سرقت قابل گذشت است؟ رضایت شاکی در سرقت حدی و تعزیری

این پرسش بیشترین جستجو را دارد و پاسخش در گذر زمان تغییر کرده است.

• سرقت حدی: گذشت صاحب مال پیش از اثبات سرقت، یکی از شرط‌های حد را از بین می‌برد (ماده ۲۶۸، بند «ذ»). نبود شرط، یعنی سرقت دیگر حدی نیست و تعزیری می‌شود (ماده ۲۷۶).
• سرقت تعزیری، ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳: ماده ۱۰۴ ق.م.ا طبق قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، سرقت‌های مواد ۶۵۶، ۶۵۷، ۶۶۱ و ۶۶۵ را در صورتی که ارزش مال بیش از دویست میلیون ریال نباشد و سارق سابقه‌ی مؤثر کیفری نداشته باشد، قابل گذشت کرده بود و حبس آن‌ها (تبصره‌ی ماده ۱۰۴) نصف می‌شد.
• اصلاحیه‌ی ۱۴۰۳: «قانون اصلاح ماده (۱۰۴) قانون مجازات اسلامی» (ماده‌ی واحده، مصوب ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۳) عبارت مربوط به سرقت‌های یادشده را، همراه با عبارت مربوط به انتقال مال غیر و کلاهبرداری، از ماده ۱۰۴ حذف کرد. نتیجه: این چهار سرقت دوباره غیرقابل گذشت شدند و تخفیف نصف‌شدن حبس تبصره‌ی ماده ۱۰۴ هم دیگر شامل آن‌ها نمی‌شود.

اداره‌ی کل حقوقی قوه‌ی قضاییه در نظریه‌ی مشورتی ۷/۱۴۰۳/۳۱۹ (۱۴۰۳/۱۱/۷) تأکید کرده است که قانون جدید عطف به ماسبق نمی‌شود: درجه، مجازات و ساز و کارهای ارفاقی سرقت‌هایی که پیش از لازم‌الاجرا شدن اصلاحیه رخ داده، تابع قانون زمان وقوع جرم است. نظریه‌ی مشورتی الزام‌آور نیست، اما نشان می‌دهد در پرونده‌های دوره‌ی گذار «تاریخ وقوع جرم» اهمیت دارد.

اما اگر جرم غیرقابل گذشت باشد، رضایت شاکی بی‌اثر است؟ نه کاملاً. «گذشت شاکی یا مدعی خصوصی» در ماده ۳۸ یکی از جهات تخفیف مجازات است. دادگاه طبق ماده ۳۷ می‌تواند با وجود آن، مجازات را تقلیل دهد یا تبدیل کند؛ اما تعقیب متوقف نمی‌شود.

جدول تفاوت سرقت حدی و تعزیری

دام‌های رایج آزمون

• نصاب را جمع نمی‌کنند. دو سرقت جداگانه، هر کدام زیر نصاب، حدی نمی‌شوند (ماده ۲۷۴).
• سارق پدر یا جد پدری صاحب مال باشد، حد نیست. «مادر» یا «جد مادری» در این بند نیامده.
• ماده ۶۵۳ ربطی به کلید تقلبی ندارد، راهزنی است.
• سرقت درجه ۲ (ماده ۶۵۱) فقط با هر پنج شرط است. نبودن یکی، پرونده را به مواد دیگر می‌برد.
• قابل‌گذشت‌بودن سرقت‌های ۶۵۶، ۶۵۷، ۶۶۱ و ۶۶۵ به تاریخ بستگی دارد: از ۱۳۹۹ تا اصلاحیه‌ی ۱۴۰۳ با شرایط قابل گذشت بودند و اکنون نیستند.

جزای نقدی و درجه‌بندی را در صفحه‌ی هشت درجه مجازات‌های تعزیری ببینید. فهرست مواد پرتکرار آزمون در مواد مهم حقوق جزا و پاسخ‌نامه‌ی تشریحی در پاسخنامه‌ی جامع حقوق جزا آمده است. اگر سرقت درجه ۵ یا ۶ باشد، شرایط پابند الکترونیکی هم مطرح می‌شود. برای مقایسه با کلاهبرداری و خیانت در امانت، مقاله‌ی تفاوت کلاهبرداری، خیانت در امانت و سرقت را بخوانید.

تست‌های آزمون وکالت با پاسخ تشریحی

تست ۱

سارقی مالی با ارزش بالاتر از نصاب را از انبار قفل‌شده می‌رباید، اما صاحب مال پیش از اثبات سرقت او را می‌بخشد. وضعیت جرم چیست؟

1. سرقت حدی است و گذشت بی‌اثر است.
2. شرط حد منتفی می‌شود و سرقت، بسته به شرایط، یکی از سرقت‌های تعزیری است.
3. اساساً جرم نیست.
4. سرقت مشدد ماده ۶۵۱ است.

پاسخ: گزینه‌ی ۲. طبق ماده ۲۶۸ بند «ذ»، نبخشیدن سارق پیش از اثبات یکی از شرایط حد است. با گذشت، سرقت طبق ماده ۲۷۶ مشمول سرقت‌های تعزیری می‌شود، نه اینکه جرم نباشد.

تست ۲

دو نفر در شب، یکی از آن‌ها مسلح، از خانه‌ای مال می‌ربایند و تمام شرایط حد را ندارند. اگر فقط همین سه ویژگی (شب، دو نفر، سلاح) وجود داشته باشد و عنوان محارب صدق نکند، کدام ماده اعمال می‌شود؟

1. ماده ۶۵۱، حبس ۵ تا ۲۰ سال
2. ماده ۶۵۴، حبس ۵ تا ۱۵ سال
3. ماده ۶۵۶، حبس ۶ ماه تا ۳ سال
4. ماده ۶۶۱، حبس ۳ ماه و یک روز تا ۲ سال

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۶۵۴ سه ویژگی شب، دو نفر یا بیشتر و حداقل یک سارق مسلح را کافی می‌داند. ماده ۶۵۱ فقط وقتی است که هر پنج شرط جمع باشد، از جمله آزار یا تهدید و یکی از وسایل ورود.

تست ۳

مجازات حبس سرقت ساده‌ی ماده ۶۶۱ کدام است و از چه درجه‌ای است؟

1. ۳ ماه و یک روز تا ۲ سال؛ درجه ۶
2. ۶ ماه تا ۳ سال؛ درجه ۵
3. ۱ تا ۵ سال؛ درجه ۵
4. ۳ ماه تا ۱۰ سال؛ درجه ۴

پاسخ: گزینه‌ی ۱. ماده ۶۶۱ حبس سه ماه و یک روز تا دو سال و شلاق تا ۷۴ ضربه دارد. حداکثر دو سال در «بیش از ۶ ماه تا ۲ سال» ماده ۱۹ می‌گنجد، یعنی درجه ۶. گزینه‌ی ۲ ماده ۶۵۶، گزینه‌ی ۳ ماده ۶۵۷ و گزینه‌ی ۴ ماده ۶۵۲ است.

تست ۴

کسی با همدستان خود تمام پنج شرط ماده ۶۵۱ را فراهم کرده و برای سرقت اقدام می‌کند، اما به‌دلیل مداخله‌ی پلیس، قبل از ربودن مال دستگیر می‌شود. مجازات شروع به این جرم کدام است؟

1. همان ۵ تا ۲۰ سال حبس ماده ۶۵۱
2. تا ۵ سال حبس طبق ماده ۶۵۵
3. حبس تعزیری درجه ۴ طبق ماده ۱۲۲
4. هیچ مجازاتی ندارد

پاسخ: گزینه‌ی ۳. ماده ۶۵۵ با قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹) نسخ شده است. ماده ۶۵۱ حداکثر ۲۰ سال دارد که درجه ۲ است و بند «الف» ماده ۱۲۲ برای جرایم با حبس درجه ۱ تا ۳ مجازات شروع را حبس درجه ۴ تعیین کرده است.

سؤالات متداول