فهرست مطالب
- تفاوت تعدد و تکرار: خط قطعیت حکم
- انواع تعدد: مادی و معنوی
- ماده ۱۳۴ اصلاحی: فرمول تعدد در جرایم تعزیری
- یک مثال عددی
- تکرار جرم: مواد ۱۳۶ تا ۱۳۹
- تکرار در جرایم حدی (ماده‌ی ۱۳۶)
- تکرار در جرایم تعزیری (ماده‌ی ۱۳۷ اصلاحی)
- ماده‌ی ۱۳۸ و ۱۳۹
- جدول جمع‌بندی فرمول‌ها
- دام‌های رایج آزمون
- تست‌های تعدد و تکرار با پاسخ تشریحی
- تست 1
- تست 2
- تست 3
- تست 4
- تست 5
- سؤالات متداول
- تفاوت تعدد جرم و تکرار جرم چیست؟
- مجازات تعدد جرایم تعزیری مختلف چگونه تعیین میشود؟
- شرط تکرار جرم تعزیری طبق ماده ۱۳۷ چیست؟
- آیا در تکرار جرم تخفیف مجازات ممکن است؟
نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز
«چند جرم مرتکب شده، مجازاتش جمع میشود یا فقط یکی اجرا میشود؟» و «محکومیت قبلی داشته، حالا مجازاتش چقدر سنگین‌تر است؟» این دو پرسش، دو مبحث جداگانه‌اند که داوطلبان همیشه با هم قاطی می‌کنند: تعدد و تکرار جرم.
قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹) ماده‌ی ۱۳۴ و ماده‌های ۱۳۷ و ۱۳۹ را اصلاح کرد و بسیاری از جزوه‌ها هنوز نسخه‌ی ۱۳۹۲ را می‌گویند. در این مقاله، متن اصلاحی را می‌خوانیم و با جدول فرمول‌ها و پنج تست تثبیت می‌کنیم.
پاسخ کوتاه: تعدد و تکرار چه فرقی دارند؟
تعدد جرم یعنی چند جرم پیش از قطعیت حکم هیچکدام (مواد ۱۳۱ تا ۱۳۵)؛ در جرایم تعزیری مختلف، اگر بیش از سه جرم نباشد حداقل مجازات هر جرم بیشتر از میانگین است و اگر بیش از سه جرم باشد حداکثر قانونی؛ در هر حال فقط مجازات اشد اجرا میشود (ماده‌ی ۱۳۴). تکرار جرم یعنی ارتکاب جرم جدید پس از قطعیت حکم پیشین (مواد ۱۳۶ تا ۱۳۹)؛ در تکرار جرم تعزیری، حداقل مجازات جرم جدید میانگین حداقل و حداکثر قانونی است (ماده‌ی ۱۳۷).
تفاوت تعدد و تکرار: خط قطعیت حکم
معیار تفکیک این دو، «قطعیت حکم محکومیت» است. در تعدد، هنوز حکم قطعی برای هیچ‌یک از جرایم صادر نشده؛ در تکرار، جرم تازه پس از حکم قطعی پیشین رخ میدهد. توجه کنید که قانون مجازات اسلامی تعریف جداگانه از «تعدد» نیاورده و این تعریف از دکترین و از نحوه‌ی تنظیم مواد برمی‌آید؛ اما ماده‌ی ۱۳۷ زمان تکرار را صراحتاً «از تاریخ قطعیت حکم» می‌داند.
| معیار | تعدد جرم | تکرار جرم |
|---|---|---|
| زمان ارتکاب جرم دوم | پیش از قطعیت حکم محکومیت در مورد جرم اول | پس از قطعیت حکم محکومیت جرم اول |
| مواد قانونی | مواد ۱۳۱ تا ۱۳۵ | مواد ۱۳۶ تا ۱۳۹ |
| اثر در جرایم تعزیری | در جرایم مختلف: اجرای فقط مجازات اشد، با حداقل بیش از میانگین یا حداکثر قانونی (ماده‌ی ۱۳۴) | حداقل مجازات جرم جدید میانگین حداقل و حداکثر و امکان تا یکچهارم بیش از حداکثر (ماده‌ی ۱۳۷) |
| تخفیف | طبق بند «خ» ماده‌ی ۱۳۴ و مواد ۳۷ و ۳۸ | طبق ماده‌ی ۱۳۹؛ با سه فقره محکومیت قطعی مشمول تکرار، تخفیف ممنوع |
| استثنا | اگر مجموع جرایم عنوان مجرمانه‌ی خاصی داشته باشد، قواعد تعدد اعمال نمی‌شود (بند «د») | جرایم سیاسی و مطبوعاتی و جرایم اطفال (ماده‌ی ۱۳۸) |
انواع تعدد: مادی و معنوی
تعدد معنوی یعنی یک رفتار واحد چند عنوان مجرمانه داشته باشد. ماده‌ی ۱۳۱ می‌گوید: در جرایم موجب تعزیر، هرگاه رفتار واحد دارای عناوین مجرمانه‌ی متعدد باشد، مرتکب به مجازات اشد محکوم میشود. در این حالت با وجود چند عنوان، فقط یک رفتار انجام شده و مجازات‌ها جمع نمی‌شوند.
تعدد مادی یعنی چند رفتار مجرمانه‌ی جداگانه که هر کدام عنوان مجرمانه‌ای دارند. قانون برای آن بر اساس نوع جرم، قاعده‌ی متفاوتی دارد:
- جرایم حدی (ماده‌ی ۱۳۲): تعدد جرم موجب تعدد مجازات است، مگر جرایم و مجازات‌ها یکسان باشند. اگر محکومیت به اعدام و حبس یا تبعید باشد، فقط اعدام اجرا میشود.
- حد و قصاص (ماده‌ی ۱۳۳): مجازات‌ها جمع میشود، لکن اگر حد موضوع قصاص را از بین ببرد یا اجرای قصاص را به تأخیر بیندازد، قصاص مقدم است.
- جرایم تعزیری (ماده‌ی ۱۳۴): قواعد اصلاحی ۱۳۹۹ که در ادامه می‌خوانیم.
- حد یا قصاص همراه تعزیر (ماده‌ی ۱۳۵): مجازات‌ها جمع و نخست حد یا قصاص اجرا میشود، مگر در موارد استثنا. اگر جرم حدی از جنس جرم تعزیری باشد (مثل سرقت حدی و سرقت غیرحدی)، فقط مجازات حدی اجرا میشود.
ماده ۱۳۴ اصلاحی: فرمول تعدد در جرایم تعزیری
قانون ۱۳۹۹ ماده‌ی ۱۳۴ را بازنویسی و چهار تبصره‌ی آن را حذف کرد. متن جدید، قاعده را در بندهای «الف» تا «د» می‌آورد:
- الف: اگر جرایم مختلف نباشند (همه از یک نوع)، فقط یک مجازات تعیین میشود و دادگاه میتواند طبق ضوابط همین ماده آن را تشدید کند.
- ب: جرایم مختلف، تا سه جرم: حداقل مجازات هر جرم بیشتر از میانگین حداقل و حداکثر قانونی است.
- پ: جرایم مختلف، بیش از سه جرم: مجازات هر یک حداکثر مجازات قانونی آن جرم است و دادگاه میتواند تا یکچهارم بیشتر هم تعیین کند.
- ت: تعدد جرایم درجه‌ی هفت و هشت با هم، طبق همین ماده است. جمع آن‌ها با درجه‌ی شش و بالاتر باعث تشدید جرایم اخیر نمی‌شود و مجازات اشد قابل اجراست.
- ث: در هر حال فقط مجازات اشد مندرج در دادنامه اجرا میشود. اگر مجازات اشد به علت تقلیل، تبدیل، گذشت شاکی، نسخ یا مرور زمان قابل اجرا نباشد، اشد بعدی اجرا و میزان اجراشده‌ی قبلی محاسبه میشود.
- ج: اگر مجازات فاقد حداقل یا ثابت باشد، دادگاه برای حداکثر سه جرم تا یک‌ششم و برای بیش از سه جرم تا یکچهارم به اصل آن اضافه می‌کند.
- چ: اگر از یک رفتار مجرمانه‌ی واحد نتایج مجرمانه‌ی متعدد حاصل شود، مرتکب به مجازات جرم اشد محکوم میشود.
- ح و خ: بند «ح» اجرای مجازاتهای ماده‌ی ۲۳ یا ۲۶ را که به عنوان مجازات اصلی مقرر شده، در هر حال لازم می‌داند؛ بند «خ» تخفیف هر جرم را طبق مواد ۳۷ و ۳۸ ممکن می‌کند.
- د: اگر مجموع جرایم ارتکابی در قانون عنوان مجرمانه‌ی خاصی داشته باشد، مقررات تعدد اعمال نمی‌شود.
یک مثال عددی
فرض کنید فردی دو جرم تعزیری مختلف مرتکب شده که مجازات قانونی یکی از آن‌ها «یک تا سه سال حبس» است. طبق بند «ب»، میانگین حداقل و حداکثر برابر دو سال است و دادگاه باید حداقل مجازات این جرم را بیشتر از دو سال، مثلاً دو سال و یک روز، تعیین کند. اگر جرایم به چهار فقره برسند، بند «پ» می‌گوید مجازات همان جرم حداکثر قانونی، یعنی سه سال است و دادگاه میتواند تا سه سال و نه ماه هم برود. در پایان، از میان همه‌ی مجازات‌ها فقط اشد اجرا میشود.
یادآوری آزمونی دیگر: ماده‌ی ۱۰ قانون ۱۳۹۹، ماده‌ی ۷۲ را چنین اصلاح کرد که تعدد جرایم عمدی که مجازات قانونی حداقل یکی از آن‌ها بیش از یک سال حبس باشد، مانع از صدور حکم به مجازات جایگزین حبس است. برخی بندهای ماده‌ی ۱۳۴ میان مفسران اختلاف تعبیر دارد؛ در آزمون همیشه به متن ماده تکیه کنید.
می‌خواهید حقوق جزای عمومی و اختصاصی را در آزمون وکالت قوی بخوانید؟
با توجه به اصلاحات قانون کاهش مجازات حبس تعزیری و قوانین خاص کیفری، در دوره‌ی تخصصی حقوق جزای دادرز (با تدریس سجاد یوسفی) مواد آزمونی، آرای وحدت رویه‌ی کیفری و تکنیک حل تست‌های ترکیبی به‌صورت نموداری و کاربردی آموزش داده شده است.
تکرار جرم: مواد ۱۳۶ تا ۱۳۹
تکرار در جرایم حدی (ماده‌ی ۱۳۶)
اگر کسی سه بار مرتکب یک نوع جرم موجب حد شود و هر بار حد آن جرم بر او جاری گردد، حد او در مرتبه‌ی چهارم اعدام است. دقت کنید که در جرایم حدی، شرط اجرای حد در هر بار وجود دارد، نه فقط صدور حکم.
تکرار در جرایم تعزیری (ماده‌ی ۱۳۷ اصلاحی)
ماده‌ی ۱۳۷ می‌گوید: هر کس به علت ارتکاب جرم عمدی به موجب حکم قطعی به یکی از مجازاتهای تعزیری از درجه‌ی یک تا درجه‌ی پنج محکوم شود و از تاریخ قطعیت حکم تا حصول اعادهی حیثیت یا شمول مرور زمان اجرای مجازات، مرتکب جرم عمدی تعزیری درجه‌ی یک تا شش گردد، حداقل مجازات جرم ارتکابی میانگین بین حداقل و حداکثر مجازات قانونی آن جرم است و دادگاه میتواند او را به بیش از حداکثر مجازات تا یکچهارم آن محکوم کند.
شرط‌ها را جدا کنیم:
- جرم اول: عمدی و با حکم قطعی به مجازات تعزیری از درجه‌ی ۱ تا ۵.
- جرم دوم: عمدی و تعزیری از درجه‌ی ۱ تا ۶.
- فاصله‌ی زمانی: از قطعیت حکم تا اعادهی حیثیت یا شمول مرور زمان اجرای مجازات.
- اثر: حداقل مجازات جرم دوم میانگین حداقل و حداکثر میشود و دادگاه میتواند تا یکچهارم بیش از حداکثر هم حکم دهد.
پس اگر محکومیت قبلی درجه‌ی ۶ یا پایین‌تر باشد، یا جرم جدید درجه‌ی ۷ و ۸ باشد، تکرار جرم محقق نمی‌شود.
ماده‌ی ۱۳۸ و ۱۳۹
ماده‌ی ۱۳۸ مقررات تکرار جرم را دربارهی جرایم سیاسی و مطبوعاتی و جرایم اطفال اعمال نمی‌کند. ماده‌ی ۱۳۹ اصلاحی می‌گوید در تکرار جرایم تعزیری، در صورت وجود جهات تخفیف، طبق مواد ۳۷ و ۳۸ عمل میشود. اما تبصره‌ی ماده‌ی ۱۳۹ می‌گوید اگر مرتکب سه فقره محکومیت قطعی مشمول مقررات تکرار جرم یا بیشتر داشته باشد، مقررات تخفیف اعمال نمی‌شود.
جدول جمع‌بندی فرمول‌ها
| وضعیت | قاعده | ماده |
|---|---|---|
| رفتار واحد با چند عنوان مجرمانه (تعزیری) | مجازات اشد | ۱۳۱ |
| چند جرم تعزیری از یک نوع | یک مجازات؛ تشدید با ضوابط ماده | ۱۳۴ بند الف |
| تا سه جرم تعزیری مختلف | حداقل هر جرم بیشتر از میانگین حداقل و حداکثر | ۱۳۴ بند ب |
| بیش از سه جرم تعزیری مختلف | حداکثر قانونی هر جرم و حداکثر تا یکچهارم افزون | ۱۳۴ بند پ |
| مجازات فاقد حداقل یا ثابت | افزودن تا یک‌ششم (تا سه جرم) یا یکچهارم (بیش از سه جرم) | ۱۳۴ بند ج |
| اجرای مجازات در تعدد تعزیری | فقط اشد؛ در صورت ناممکن شدن اجرا، اشد بعدی | ۱۳۴ بند ث |
| تکرار جرم تعزیری (۱ تا ۵ و سپس ۱ تا ۶ عمدی) | حداقل = میانگین؛ تا یکچهارم بیش از حداکثر | ۱۳۷ |
| تخفیف در تکرار | مواد ۳۷ و ۳۸؛ ممنوع با سه فقره محکومیت مشمول تکرار | ۱۳۹ و تبصره |
دام‌های رایج آزمون
- شمارش جرایم در ماده‌ی ۱۳۴: مرز «سه جرم» است. تا سه جرم، «بیشتر از میانگین»؛ بیش از سه جرم، «حداکثر».
- مجازات اشد قابل اجراست، نه مجموع: در تعدد تعزیری مجازات‌ها جمع نمی‌شوند.
- درجه‌ی محکومیت اول و جرم دوم در تکرار متفاوت است: اول ۱ تا ۵، دوم ۱ تا ۶.
- تکرار فقط در جرایم عمدی است: هر دو جرم باید عمدی باشند.
- مرجع قانونی را تاریخ‌گذاری کنید: فرمول ماده‌ی ۱۳۴ و متن ماده‌ی ۱۳۷ اصلاحی ۱۳۹۹ است، نه متن ۱۳۹۲.
مباحث همجوار را در شروع به جرم، معاونت در جرم و مواد مهم حقوق جزا بخوانید.
تست‌های تعدد و تکرار با پاسخ تشریحی
تست 1
شخصی دو جرم تعزیری مختلف را پیش از صدور حکم قطعی مرتکب شده است. حداقل مجازات هر جرم طبق ماده‌ی ۱۳۴ اصلاحی چگونه تعیین میشود؟
- برابر حداقل قانونی
- بیشتر از میانگین حداقل و حداکثر قانونی
- برابر حداکثر قانونی
- نصف حداقل قانونی
پاسخ: گزینه‌ی 2. بند «ب» ماده‌ی ۱۳۴: در جرایم مختلف که بیش از سه جرم نباشند، حداقل مجازات هر یک بیشتر از میانگین حداقل و حداکثر مجازات قانونی است.
تست 2
در تعدد پنج جرم تعزیری مختلف، مجازات هر جرم طبق ماده‌ی ۱۳۴ چیست؟
- بیشتر از میانگین
- حداکثر مجازات قانونی آن جرم؛ و دادگاه میتواند تا یکچهارم بیشتر هم تعیین کند
- حداقل مجازات قانونی
- مجازات همه‌ی جرایم جمع و اجرا میشود
پاسخ: گزینه‌ی 2. بند «پ» ماده‌ی ۱۳۴ برای بیش از سه جرم مختلف، حداکثر قانونی را مقرر کرده و به دادگاه اجازه‌ی افزایش تا یکچهارم میدهد. در هر حال فقط مجازات اشد قابل اجراست (بند «ث»).
تست 3
فردی با حکم قطعی به حبس تعزیری درجه‌ی ۶ به علت جرم عمدی محکوم شده و پیش از اعادهی حیثیت مرتکب جرم عمدی تعزیری درجه‌ی ۵ میشود. آیا ماده‌ی ۱۳۷ اعمال میشود؟
- بله، چون جرم دوم عمدی است
- بله، چون جرم دوم درجه‌ی ۵ است
- خیر، چون محکومیت اول باید درجه‌ی ۱ تا ۵ باشد
- خیر، چون هر دو جرم باید حدی باشند
پاسخ: گزینه‌ی 3. ماده‌ی ۱۳۷ محکومیت قطعی پیشین را به مجازات تعزیری درجه‌ی ۱ تا ۵ منوط کرده است. محکومیت درجه‌ی ۶ تکرار جرم ایجاد نمی‌کند.
تست 4
یک رفتار مجرمانه‌ی واحد دو عنوان تعزیری متفاوت دارد. مجازات او طبق ماده‌ی ۱۳۱ چیست؟
- مجموع دو مجازات
- مجازات اشد
- مجازات خفیف‌تر
- هیچکدام؛ قاضی آزاد است
پاسخ: گزینه‌ی 2. ماده‌ی ۱۳۱ (تعدد معنوی): در جرایم موجب تعزیر، هرگاه رفتار واحد دارای عناوین مجرمانه‌ی متعدد باشد، مرتکب به مجازات اشد محکوم میشود.
تست 5
مرتکب دارای سه فقره محکومیت قطعی مشمول مقررات تکرار جرم است و جهات تخفیف هم وجود دارد. حکم چیست؟
- تخفیف طبق مواد ۳۷ و ۳۸ ممکن است
- تخفیف فقط تا میانگین ممکن است
- مقررات تخفیف اعمال نمی‌شود
- فقط جزای نقدی ممکن است
پاسخ: گزینه‌ی 3. تبصره‌ی ماده‌ی ۱۳۹: چنانچه مرتکب سه فقره محکومیت قطعی مشمول مقررات تکرار جرم یا بیشتر داشته باشد، مقررات تخفیف اعمال نمی‌شود.
چقدر به دام‌های تستی این مبحث مسلط شدید؟
وارد سامانه‌ی آزمون آنلاین دادرز شوید و تست‌های طبقه‌بندی‌شده‌ی حقوق جزا را به‌همراه تحلیل ویدیویی روی تخته‌ی هوشمند بررسی کنید. برای یادگیری کامل مباحث هم می‌توانید دوره‌های آموزشی دادرز را ببینید.
سؤالات متداول
تفاوت تعدد جرم و تکرار جرم چیست؟
در تعدد جرم، مرتکب چند جرم انجام میدهد پیش از آنکه دربارهی هیچکدام حکم قطعی صادر شده باشد (مواد ۱۳۱ تا ۱۳۵). در تکرار جرم، فرد پس از قطعیت حکم محکومیت پیشین و پیش از اعادهی حیثیت یا شمول مرور زمان اجرای مجازات، دوباره مرتکب جرم میشود (مواد ۱۳۶ تا ۱۳۹).
مجازات تعدد جرایم تعزیری مختلف چگونه تعیین میشود؟
طبق ماده ۱۳۴ اصلاحی ۱۳۹۹، اگر جرایم مختلف بیش از سه جرم نباشند، حداقل مجازات هر جرم بیشتر از میانگین حداقل و حداکثر قانونی آن است. اگر بیش از سه جرم باشند، مجازات هر یک حداکثر مجازات قانونی است و دادگاه میتواند تا یکچهارم بیشتر هم تعیین کند. در هر حال فقط مجازات اشد اجرا میشود.
شرط تکرار جرم تعزیری طبق ماده ۱۳۷ چیست؟
فرد باید به علت جرم عمدی با حکم قطعی به یکی از مجازاتهای تعزیری درجه یک تا پنج محکوم شده باشد و از تاریخ قطعیت حکم تا اعادهی حیثیت یا شمول مرور زمان اجرای مجازات، مرتکب جرم عمدی تعزیری درجه یک تا شش شود. در این صورت حداقل مجازات جرم جدید میانگین حداقل و حداکثر آن است و دادگاه میتواند تا یکچهارم بیش از حداکثر هم حکم دهد.
آیا در تکرار جرم تخفیف مجازات ممکن است؟
بله، طبق ماده ۱۳۹ اصلاحی در تکرار جرایم تعزیری در صورت وجود جهات تخفیف طبق مواد ۳۷ و ۳۸ اقدام میشود. اما بر اساس تبصره همان ماده، اگر مرتکب سه فقره محکومیت قطعی مشمول تکرار جرم یا بیشتر داشته باشد، مقررات تخفیف اعمال نمی‌شود.
با آزمون جامع رایگان، سطح خودتان را بسنجید
آزمون ۱۴۰ سؤالی با الگوی آزمون کانون و زمان ۱۷۰ دقیقه. بعد از پایان، کارنامه و تحلیل پاسخ‌ها در حساب کاربری شما می‌ماند تا بدانید چه مباحثی را باید بیشتر مرور کنید.
ورود با شماره موبایل؛ هر شماره یک تلاش رسمی دارد.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
دربارهی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
انواع چک و تفاوت‌ها: عادی، تأییدشده، تضمین‌شده، مسافرتی و صیادینویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه ماده ۱ قانون صدور چک چهار نوع چک می‌شناسد: عادی،…
تست حقوق تجارت آزمون وکالت؛ نمونه سؤال تجارت ۱ تا ۴ با پاسخ تشریحیدر آزمون وکالت (کانون و مرکز)، حقوق تجارت ۲۰ سؤال دارد. این ۲۰ سؤال روی چهار محور تجارت ۱ تا ۴ پخش…
انواع شرکت‌های تجاری در قانون تجارت: هفت شرکت را مقایسه کنیمنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه ماده ۲۰ قانون تجارت شرکت‌های تجارتی را «هفت قسم» می‌داند:…
جرم انتقال مال غیر چیست؟ مجازات، شرایط و تفاوت با معامله فضولی و معامله معارضنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز فرض کنید کسی خانه‌ای را که مال شما است، بدون اجازه‌ی شما…
دیدگاه‌ها ۰