شروع به جرم در قانون مجازات اسلامی (ماده ۱۲۲، انصراف ارادی و جرم محال)

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

«قصد کشتن داشت، شلیک کرد، ولی تیر به هدف نخورد؛ مجازاتش چیست؟» این پرسش ظاهراً ساده است، اما پاسخ آن به درجه‌ی مجازات قانونی جرم بستگی دارد و یک اشتباه در درجه، کل تست را عوض می‌کند. بسیاری از داوطلبان به‌جای حفظ‌کردن، فقط به این جمله بسنده می‌کنند که «شروع به جرم یک درجه از جرم تام پایین‌تر است»؛ قاعده‌ای که در ماده ۱۲۲ دقیقاً این‌طور نیست.

در این مقاله مراحل ارتکاب جرم، متن ماده‌های ۱۲۲ تا ۱۲۴، جدول مجازات، انصراف ارادی و تفاوت جرم عقیم و محال را مرور می‌کنیم و با پنج تست تمرین می‌کنیم.

مراحل ارتکاب جرم و جایگاه شروع به جرم

ارتکاب جرم را مثل مسیری در نظر بگیرید که چهار ایستگاه دارد:

1. اندیشه و قصد مجرمانه: فقط در ذهن است و هیچ‌گاه جرم نیست.
2. اعمال مقدماتی: مثل تهیه‌ی سلاح یا طناب یا شناسایی محل. ماده‌ی ۱۲۳ می‌گوید مجرد قصد ارتکاب جرم و عملیاتی که فقط مقدمه‌ی جرم است و ارتباط مستقیم با وقوع جرم ندارد، شروع به جرم نیست و از این حیث مجازات ندارد.
3. شروع به اجرا: مرتکب بخشی از رفتار مادی خود جرم را انجام می‌دهد؛ این همان ایستگاه شروع به جرم است.
4. تحقق نتیجه‌ی کامل: جرم تام.

مرز بین مرحله‌ی دوم و سوم تعیین‌کننده است و قانون آن را با قید «ارتباط مستقیم با وقوع جرم» (ماده‌ی ۱۲۳) مشخص کرده است. در دکترین برای تشخیص این مرز معیارهای عینی و ذهنی مطرح است. مثال روشن: خرید سلاح یا شناسایی محل هنوز مقدمه است، اما دست بردن در جیب دیگری برای برداشتن کیف، آغاز اجرای خود جرم است.

ماده ۱۲۲: شرایط و مجازات شروع به جرم

ماده‌ی ۱۲۲ می‌گوید: هر کس قصد ارتکاب جرمی کرده و شروع به اجرای آن نماید، لکن به واسطه‌ی عامل خارج از اراده‌ی او قصدش معلق بماند، به ترتیب زیر مجازات می‌شود. از متن چهار شرط در می‌آید:

• قصد ارتکاب جرم: شروع به جرم فقط در جرایم عمدی تصور دارد.
• شروع به اجرا: با رفتار مثبت و آغاز عملیات اجرایی.
• عدم تمام شدن جرم: جرم به نتیجه‌ی کامل نرسیده باشد.
• علت خارج از اراده: توقف باید به سبب عاملی خارج از اراده‌ی مرتکب باشد؛ وگرنه موضوع انصراف ارادی ماده‌ی ۱۲۴ مطرح است.

جدول مجازات شروع به جرم

این جدول قلب مبحث است. دقت کنید که ماده‌ی ۱۲۲ فقط پله‌هایی را نام برده که در جدول می‌بینید و جرایم درجه‌ی شش و پایین‌تر را اصلاً ذکر نکرده است.

برای تشخیص درجه، به ماده‌ی ۱۹ نگاه کنید: حبس بیش از ۲۵ سال درجه‌ی ۱، بیش از ۱۵ تا ۲۵ سال درجه‌ی ۲، بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال درجه‌ی ۳، بیش از ۵ تا ۱۰ سال درجه‌ی ۴، بیش از ۲ تا ۵ سال درجه‌ی ۵ و بیش از ۶ ماه تا ۲ سال درجه‌ی ۶ است. جدول کامل درجه‌ها را در مقاله‌ی جدول مجازات‌های تعزیری درجه ۱ تا ۸ می‌بینید.

نکته‌ی آزمونی دیگر: ماده‌ی ۱۲۲ می‌گوید «حبس دائم»، اما ماده‌ی ۳ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹) با تبصره‌ی ۶ ماده‌ی ۱۹ تمام حبس‌های ابد غیرحدی را به حبس درجه‌ی یک تبدیل کرد. نتیجه‌ی عملی هر دو یکی است: شروع به آن‌ها حبس درجه‌ی ۴ دارد.

اثر قانون کاهش مجازات حبس تعزیری ۱۳۹۹

این قانون در دو جا مستقیماً به شروع به جرم دست زد. اول، ماده‌ی ۱۵ آن مصادیق خاص قانونی را که برای شروع به جرم یا معاونت در جرم مشخص مجازات جداگانه تعیین کرده بودند، نسخ کرد (برای نمونه تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۱ قانون ۱۳۶۷ درباره‌ی شروع به کلاهبرداری). دوم، ماده‌ی ۱ همان قانون تبصره‌ی ماده‌ی ۶۲۱ تعزیرات را نسخ و تصریح کرد که درباره‌ی شروع به آن جرم طبق ماده‌ی ۱۲۲ عمل شود. نتیجه این است که ماده‌ی ۱۲۲ اکنون قاعده‌ی عمومی است.

همچنین ماده‌ی ۱۰۴ اصلاحی، شروع و معاونت در جرایم فهرست‌شده‌ی قابل گذشت را نیز قابل گذشت کرده است. چون حبس این جرایم به نصف می‌رسد، ممکن است جرمی که پیش‌تر درجه‌ی ۵ بود، درجه‌ی ۶ شود و دیگر شروع به آن مجازات نداشته باشد. این منطق را در نظریه‌ی مشورتی ۷/۱۴۰۳/۳۱۹ اداره‌ی کل حقوقی قوه‌ی قضاییه درباره‌ی سرقت موضوع ماده‌ی ۶۵۶ در دوره‌ی قابل گذشت بودنش می‌بینیم. مثال تفصیلی این مورد در مقاله‌ی تفاوت کلاهبرداری، خیانت در امانت و سرقت آمده است.

انصراف ارادی (ماده ۱۲۴)

ماده‌ی ۱۲۴ می‌گوید: هرگاه کسی شروع به جرمی نماید و به اراده‌ی خود آن را ترک کند، به اتهام شروع به آن جرم تعقیب نمی‌شود؛ لکن اگر همان مقدار رفتاری که مرتکب شده است جرم باشد، به مجازات آن محکوم می‌شود.

فرق انصراف ارادی با شروع به جرم در «علت توقف» است:

• اگر پلیس سر برسد، قربانی فرار کند یا سلاح گیر کند، توقف خارج از اراده است و ماده‌ی ۱۲۲ اعمال می‌شود.
• اگر خود مرتکب از ادامه دست بکشد، انصراف ارادی است و شروع به جرم تعقیب نمی‌شود.

اما این معافیت از «شروع به جرم» است، نه از همه‌ی عواقب کیفری. کسی که برای سرقت درِ خانه را شکسته و منصرف شده، شروع به سرقت را پاسخگو نیست، ولی به مجازات تخریب محکوم می‌شود.

جرم عقیم و جرم محال

قانون مجازات اسلامی عنوان «جرم عقیم» و «جرم محال» را نیاورده، اما دکترین از این دو برای تفسیر ماده‌ی ۱۲۲ و تبصره‌ی آن استفاده می‌کند:

• جرم عقیم: مرتکب همه‌ی کارهای لازم را انجام می‌دهد، اما نتیجه‌ی مطلوب به دلیلی خارج از اراده‌اش حاصل نمی‌شود؛ مثل تیری که به دلیل باد شدید به هدف نمی‌خورد. در دکترین به‌عنوان شروع به جرم (در معنای عام ماده‌ی ۱۲۲) قابل مجازات شمرده می‌شود.
• جرم محال: وقوع جرم از ابتدا به دلیل جهات مادی ناشناخته برای مرتکب ممکن نبوده است؛ مثل شلیک به تختی که مرتکب گمان می‌کند دشمنش روی آن خوابیده، در حالی که خالی است. تبصره‌ی ماده‌ی ۱۲۲ برای این حالت می‌گوید اگر رفتار ارتباط مستقیم با ارتکاب جرم داشته و وقوع جرم به جهات مادی بی‌اطلاع بودن مرتکب غیرممکن باشد، اقدام انجام‌شده «در حکم شروع به جرم» است.

شروع به جرم در برابر معاونت و دیگر مباحث

داوطلبان گاهی شروع به جرم را با معاونت قاطی می‌کنند. در شروع به جرم، یک مرتکب است که جرمش ناتمام می‌ماند؛ در معاونت، فرد دیگری با ترغیب یا تهیه‌ی وسیله به جرم کمک می‌کند. برای مقایسه‌ی کامل، مقاله‌ی شرکت و معاونت در جرم را ببینید. ارتباط شروع به جرم با تعدد و تکرار نیز در تعدد و تکرار جرم بررسی شده است.

تست‌های شروع به جرم با پاسخ تشریحی

تست ۱

شخصی برای کشتن همسایه‌اش چاقویی می‌خرد، اما پیش از هر اقدامی دستگیر می‌شود. وضعیت او چیست؟

1. شروع به قتل عمد
2. تهیه‌ی مقدمات است و شروع به جرم نیست
3. انصراف ارادی
4. جرم محال

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده‌ی ۱۲۳ تهیه‌ی وسیله‌ای را که فقط مقدمه‌ی جرم است و ارتباط مستقیم با وقوع جرم ندارد، شروع به جرم نمی‌داند.

تست ۲

مجازات قانونی جرمی حبس بیش از پنج تا ده سال است. مجازات شروع به آن طبق ماده‌ی ۱۲۲ چیست؟

1. حبس تعزیری درجه‌ی ۴
2. حبس تعزیری درجه‌ی ۵
3. حبس، شلاق یا جزای نقدی درجه‌ی ۶
4. مجازات ندارد

پاسخ: گزینه‌ی ۲. حبس بیش از پنج تا ده سال درجه‌ی ۴ است و بند «ب» ماده‌ی ۱۲۲ مجازات شروع به آن را حبس درجه‌ی ۵ تعیین کرده است.

تست ۳

کسی برای سرقت وارد حیاط می‌شود و درِ ورودی خانه را می‌شکند، سپس به اراده‌ی خود منصرف می‌شود. وی چگونه مجازات می‌شود؟

1. شروع به سرقت
2. هیچ مجازاتی ندارد
3. فقط به مجازات تخریب محکوم می‌شود
4. به مجازات شروع به سرقت و تخریب هر دو

پاسخ: گزینه‌ی ۳. ماده‌ی ۱۲۴: انصراف ارادی مانع تعقیب به اتهام شروع به جرم است، ولی اگر مقدار رفتار انجام‌شده خودش جرم باشد (تخریب)، به مجازات همان محکوم می‌شود.

تست ۴

شروع به جرمی که مجازات قانونی آن حبس بیش از شش ماه تا دو سال است، چه حکمی دارد؟

1. حبس درجه‌ی ۷
2. حبس درجه‌ی ۸
3. قابل مجازات نیست، مگر قانون خاصی تصریح کند
4. جزای نقدی درجه‌ی ۶

پاسخ: گزینه‌ی ۳. حبس بیش از شش ماه تا دو سال درجه‌ی ۶ است و ماده‌ی ۱۲۲ برای شروع به جرم درجه‌ی ۶ و پایین‌تر مجازاتی تعیین نکرده است.

تست ۵

مرتکب با قصد کشتن به سوی تختی که گمان می‌کند دشمنش بر آن خوابیده شلیک می‌کند، اما تخت خالی بوده است. حکم عمل او چیست؟

1. جرمی رخ نداده است
2. در حکم شروع به جرم است
3. جرم تام است
4. انصراف ارادی است

پاسخ: گزینه‌ی ۲. تبصره‌ی ماده‌ی ۱۲۲: اگر رفتار ارتباط مستقیم با جرم داشته و وقوع آن به جهات مادی ناشناخته برای مرتکب غیرممکن باشد، اقدام «در حکم شروع به جرم» است.

سؤالات متداول