فهرست مطالب
- چرا این سه جرم محبوب طراحان سؤال است؟
- کلاهبرداری: تحصیل مال از راه فریب
- اصلاحات ۱۳۹۹ دربارهی کلاهبرداری
- خیانت در امانت: تصاحب مالی که امانی تحویل شده
- خیانت در امانت پس از اصلاحات: قابل گذشت و با حبس نصفشده
- سرقت: ربودن مال دیگری بدون رضایت
- خط زمانی قابل گذشت بودن کلاهبرداری و سرقت
- جدول جامع مقایسه
- شروع به جرم در این سه جرم
- پنج دام تستی
- تستهای مبحث با پاسخ تشریحی
- تست ۱
- تست ۲
- تست ۳
- تست ۴
- تست ۵
- سؤالات متداول
- تفاوت اصلی کلاهبرداری، خیانت در امانت و سرقت چیست؟
- آیا خیانت در امانت قابل گذشت است؟
- آیا کلاهبرداری و سرقتهای تعزیری هنوز قابل گذشت هستند؟
- شروع به کلاهبرداری مجازات دارد؟
نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز
«کلاهبرداری است یا خیانت در امانت؟» شاید پرتکرارترین پرسش تستی حقوق جزای اختصاصی باشد. سه جرم سرقت، کلاهبرداری و خیانت در امانت همگی «بردن مال دیگری» هستند، اما هر کدام مسیر متفاوتی برای رسیدن مال به دست مجرم دارند و طراح سؤال دقیقاً روی همین مسیر بازی میکند.
به این دشواری باید اصلاحات اخیر را هم اضافه کرد. قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹) و سپس قانون اصلاح ماده ۱۰۴ (۱۴۰۳) وضعیت «قابل گذشت بودن» و شروع به جرم این سه جرم را عوض کردند. در این مقاله متن مواد را میخوانیم، سه جرم را با هم مقایسه میکنیم و در پایان با پنج تست، دامهای رایج را تمرین میکنیم.
مرکز آزمون دادرز برای شروع آزمون و مشاهده کارنامه تحلیلی کلیک کنید. آزمون تکدرس، آزمون جامع، کارنامه و تحلیل عملکردپاسخ کوتاه: فرق این سه جرم در یک جمله
سرقت یعنی ربودن مال بدون رضایت مالک؛ کلاهبرداری یعنی گرفتن مال با فریب، در حالی که مالک با رضایتِ ناشی از فریب آن را میدهد؛ خیانت در امانت یعنی مالی که با رضایت و برای هدفی معین نزد کسی بوده، به ضرر مالک تصاحب، استعمال، تلف یا مفقود شود. معیار تشخیص، «چگونگی خروج مال از ید مالک» و «زمان پیدایش قصد مجرمانه» است.
چرا این سه جرم محبوب طراحان سؤال است؟
هر سه جرم علیه اموالاند و ظاهراً شبیه هم هستند، و یک ماجرای واقعی با تغییر یک جزئیات جرم دیگری میشود. افزون بر آن، احکام جانبی این جرایم (قابل گذشت بودن، شروع به جرم، تعلیق) در سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۳ عوض شده و کتابهای قدیمی هنوز حکم پیشین را میگویند. پس سه پرسش را پشت سر هم از خودتان بپرسید: مال چگونه از دست مالک خارج شد، قصد مجرمانه از چه زمانی بود، و مجازات قانونی چند سال و از چه درجهای است.
کلاهبرداری: تحصیل مال از راه فریب
عنصر قانونی کلاهبرداری مادهی ۱ «قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء و اختلاس و کلاهبرداری» مصوب ۱۳۶۷ است. بر پایهی متن ماده، کسی که با حیله و تقلب مردم را به وجود شرکتها یا مؤسسات موهوم یا به داشتن اموال و اختیارات واهی فریب دهد، به امور غیرواقع امیدوار کند، از حوادث غیرواقع بترساند یا نام و عنوان جعلی اختیار کند و از این راه مال دیگری را ببرد، کلاهبردار است.
دورههای ویدیویی دادرز مشاهده دورههای آموزشی دادرز آموزش ویدیویی گامبهگام با اساتید مرکز آزموناز متن ماده سه عنصر بیرون میآید:
- وسیلهی متقلبانه: صرف دروغ کافی نیست و باید فریب، به یکی از صورتهای مذکور یا «وسایل تقلبی دیگر» انجام شود.
- تحصیل مال: وجه، مال، سند، حواله، قبض یا مفاصاحساب و امثال آنها به دست مرتکب میرسد.
- بردن مال دیگری: به تعبیر ماده، مرتکب «از این راه مال دیگری را ببرد»؛ یعنی میان فریب و بردن مال رابطهی سببیت هست.
نکتهی کلیدی تست این است که در کلاهبرداری مالک مال را خودش تحویل میدهد، منتها رضایتش ناشی از فریب است. اگر مال بدون رضایت برداشته شود، سرقت است. همچنین در کلاهبرداری قصد بردن مال از همان ابتدا و پیش از تحویل وجود دارد؛ در خیانت در امانت قصد خیانت معمولاً بعد از تحویل پیدا میشود.
مجازات ساده، طبق متن ماده، رد اصل مال، حبس از یک تا هفت سال و جزای نقدی معادل مالی است که اخذ شده. در صورت اتخاذ عنوان دولتی خلاف واقع، تبلیغ عمومی از رسانهها یا کارمند دولت بودن مرتکب، حبس دو تا ده سال و انفصال ابد هم اضافه میشود. بر اساس مادهی ۱۹ قانون مجازات اسلامی، حبسی که حداکثرش هفت سال باشد در درجهی چهار قرار میگیرد؛ این عدد را در بخش شروع به جرم به کار میبریم.
ابزار رایگان دادرز برای محاسبه سریع درصد آزمون وکالت کلیک کنید. درصد خود را بزنید و همین حالا نتیجه را ببینید.اصلاحات ۱۳۹۹ دربارهی کلاهبرداری
مادهی ۱۵ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (مصوب ۱۳۹۹/۲/۲۳) تبصرهی ۱ مادهی ۱ قانون ۱۳۶۷ را به نام نسخ کرد و تبصرهی ۲ هم با حکم کلی همان ماده دربارهی نسخ «مصادیق خاص» مجازات شروع به جرم کنار رفت. تبصرهی ۱ میگفت در صورت وجود جهات مخففه دادگاه فقط تا حداقل مجازات میتواند تخفیف دهد و حق تعلیق ندارد. تبصرهی ۲ مجازات شروع به کلاهبرداری را حداقل مجازات مقرر تعیین میکرد. با نسخ آنها، تخفیف طبق مواد ۳۷ و ۳۸ ممکن است، تبصرهی الحاقی مادهی ۴۷ تعلیق کلاهبرداری را بلامانع میداند (با رعایت مادهی ۴۶) و شروع به کلاهبرداری تابع مادهی ۱۲۲ است.
میخواهید حقوق جزای عمومی و اختصاصی را در آزمون وکالت قوی بخوانید؟
با توجه به اصلاحات قانون کاهش مجازات حبس تعزیری و قوانین خاص کیفری، در دورهی تخصصی حقوق جزای دادرز (با تدریس سجاد یوسفی) مواد آزمونی، آرای وحدت رویهی کیفری و تکنیک حل تستهای ترکیبی بهصورت نموداری و کاربردی آموزش داده شده است.
خیانت در امانت: تصاحب مالی که امانی تحویل شده
مادهی ۶۷۴ کتاب پنجم (تعزیرات) میگوید: هرگاه اموال منقول یا غیرمنقول یا نوشتههایی مانند سفته، چک و قبض به عنوان اجاره، امانت، رهن، وکالت یا هر کار با اجرت یا بیاجرت به کسی داده شده و بنا بر این بوده که مسترد شود یا به مصرف معینی برسد و او آنها را به ضرر مالکین یا متصرفین استعمال، تصاحب، تلف یا مفقود کند، مرتکب خیانت در امانت است.
عناصر جرم:
- تسلیم مال بر مبنای عقد یا رابطهای از فهرست ماده: اجاره، امانت، رهن، وکالت یا کار با اجرت یا بیاجرت. نبود یا بطلان عقد مانع جرم نیست، چون تکیهی ماده بر «سپردن مال» است.
- تعهد به استرداد یا مصرف معین: مال باید برای بازگرداندن یا برای مصرفی مشخص تحویل شده باشد.
- رفتار مجرمانه: استعمال، تصاحب، تلف یا مفقود کردن مال.
- ضرر مالک یا متصرف: رفتار باید به زیان آنان باشد، و جرم عمدی است.
تفاوت بنیادین با کلاهبرداری: امین مال را قانونی و بدون فریب گرفته و قصد خیانت بعداً پدید میآید. در تستها عبارتی مثل «از ابتدا قصد داشت» یا «پس از دریافت تصمیم گرفت» تعیینکننده است.
خیانت در امانت پس از اصلاحات: قابل گذشت و با حبس نصفشده
مادهی ۶۷۴ در فهرست جرایم قابل گذشت مادهی ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی قرار دارد. بر پایهی مادهی ۱۰۰، جرم قابل گذشت جرمی است که شروع و ادامهی تعقیب و اجرای مجازات آن منوط به شکایت شاکی و عدم گذشت اوست. شروع و معاونت در این جرم هم به تصریح مادهی ۱۰۴ قابل گذشت است.
تبصرهی مادهی ۱۰۴ (الحاقی ۱۳۹۹) میگوید حداقل و حداکثر حبسهای تعزیری درجهی چهار تا هشت برای جرایم قابل گذشت به نصف تقلیل مییابد. متن مادهی ۶۷۴ شش ماه تا سه سال حبس بود؛ بنابراین مجازات قابل اعمال سه ماه تا یک سال و نیم میشود.
سرقت: ربودن مال دیگری بدون رضایت
مادهی ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی تعریف میکند: «سرقت عبارت از ربودن مال متعلق به غیر است.» هر سرقتی «سرقت حدی» نیست:
- سرقت حدی (مادهی ۲۶۸): فقط وقتی است که همهی شرایط ماده، از بند «الف» تا «ژ» (چهارده بند)، جمع شود؛ از جمله مالیت داشتن مال، در حرز بودن آن، هتک حرز، خروج از حرز، پنهانی بودن و رسیدن ارزش مال به چهار و نیم نخود طلای مسکوک.
- سرقت تعزیری: هر سرقتی که یکی از شرایط حد را نداشته باشد و در کتاب پنجم (مواد ۶۵۱ به بعد) با مجازات حبس و شلاق پیشبینی شده است؛ مثل سرقت مقرون به آزار یا همراه با سلاح (مادهی ۶۵۲)، سرقت در محل سکونت، در شب یا با دو نفر یا بیشتر (مادهی ۶۵۶)، کیفزنی و جیببری (مادهی ۶۵۷) و سرقتهای بدون عنوان مشدد (مادهی ۶۶۱).
تفصیل انواع سرقت و جدول مواد را در مقالهی انواع سرقت در قانون مجازات اسلامی بخوانید. در این مقاله فقط نکتهای را مرور میکنیم که تستها را تغییر داده است: قابل گذشت بودن سرقت تعزیری.
خط زمانی قابل گذشت بودن کلاهبرداری و سرقت
این بخش بیشترین خطای کتابهای قدیمی را دارد، پس با دقت بخوانید:
- از ۱۳۹۹/۲/۲۳ (مادهی ۱۱ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری): مادهی ۱۰۴ اصلاح شد و کلاهبرداری و انتقال مال غیر (تا نصاب مقرر در مادهی ۳۶)، جرایم در حکم کلاهبرداری و سرقتهای مواد ۶۵۶، ۶۵۷، ۶۶۱ و ۶۶۵ (تا ارزش دویست میلیون ریال و برای سارق بدون سابقهی مؤثر کیفری) قابل گذشت شدند و حبس آنها به نصف رسید.
- از قانون اصلاح مادهی ۱۰۴ مصوب ۱۴۰۳/۲/۲۵: همان عبارت از مادهی ۱۰۴ حذف شد. کلاهبرداری، انتقال مال غیر، جرایم در حکم کلاهبرداری و این چهار مادهی سرقت دوباره غیرقابل گذشتاند و نصفشدن حبس هم دیگر دربارهی آنها اعمال نمیشود. خیانت در امانت و سایر مواد فهرست مادهی ۱۰۴ همچنان قابل گذشتاند.
اثر زمانی این تغییر هم نکتهی آزمونی است. ادارهی کل حقوقی قوهی قضاییه در نظریهی مشورتی ۷/۱۴۰۳/۳۱۹ مورخ ۱۴۰۳/۱۱/۷ تأکید کرده که درجه و مجازات جرایم ارتکابی پیش از لازمالاجرا شدن قانون ۱۴۰۳ تابع قانون زمان ارتکاب است و عطف به ماسبق نمیشود.
جدول جامع مقایسه
| معیار | کلاهبرداری | خیانت در امانت | سرقت |
|---|---|---|---|
| مبنای قانونی | مادهی ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری (۱۳۶۷) | مادهی ۶۷۴ تعزیرات | مادهی ۲۶۷ (تعریف)، ۲۶۸ (حدی)، مواد ۶۵۱ به بعد (تعزیری) |
| رفتار مجرمانه | فریب با وسایل متقلبانه و تحصیل مال | استعمال، تصاحب، تلف یا مفقود کردن مالِ امانی | ربودن مال متعلق به غیر |
| رضایت مالک در تحویل مال | وجود دارد، ولی ناشی از فریب است | وجود دارد و صحیح است | وجود ندارد |
| زمان قصد مجرمانه | پیش از تحویل مال | معمولاً پس از تحویل مال | همزمان با ربودن |
| مجازات (ساده) | رد مال، حبس ۱ تا ۷ سال و جزای نقدی معادل مال اخذشده | حبس ۶ ماه تا ۳ سال (و بهدلیل قابل گذشت بودن، به نصف تقلیل مییابد: ۳ ماه تا ۱٫۵ سال) | حبس و شلاق بر حسب مادهی مربوط در کتاب پنجم؛ عدد دقیق را از متن همان ماده بخوانید |
| قابل گذشت بودن (قانون فعلی) | خیر؛ از ۱۴۰۳/۲/۲۵ غیرقابل گذشت | بله (فهرست مادهی ۱۰۴) | سرقتهای مواد ۶۵۶، ۶۵۷، ۶۶۱ و ۶۶۵: خیر؛ از ۱۴۰۳/۲/۲۵ غیرقابل گذشت |
| شروع به جرم | مادهی ۱۲۲؛ مجازات قانونی درجهی چهار است، پس شروع به آن حبس درجهی پنج دارد | با نصف شدن حبس، درجهی شش است و مادهی ۱۲۲ برای آن مجازات نگذاشته (همسو با نظریهی ۷/۱۴۰۳/۳۱۹) | بسته به درجهی مجازات قانونی هر ماده، طبق مادهی ۱۲۲ |
شروع به جرم در این سه جرم
مادهی ۱۲۲ برای شروع به جرم مجازات تعیین میکند و شمول آن بر درجهی مجازات قانونی جرم متکی است. اگر مجازات قانونی حبس تعزیری درجهی یک تا سه یا سلب حیات باشد، شروع به آن حبس درجهی چهار؛ اگر درجهی چهار باشد، حبس درجهی پنج؛ و اگر شلاق حدی یا حبس درجهی پنج باشد، حبس، شلاق یا جزای نقدی درجهی شش دارد. برای جرایم درجهی شش و پایینتر، مادهی ۱۲۲ مجازاتی در نظر نگرفته است.
کلاهبرداری ساده حداکثر هفت سال حبس دارد و درجهی چهار است، پس شروع به آن اکنون حبس تعزیری درجهی پنج (بیش از دو تا پنج سال) است، نه «حداقل مجازات». در خیانت در امانت، حبس به سه ماه تا یک سال و نیم نصف میشود و جرم درجهی شش محسوب میشود؛ پس بر پایهی مادهی ۱۲۲ شروع به آن مجازات ندارد. ادارهی کل حقوقی در نظریهی ۷/۱۴۰۳/۳۱۹ همین منطق (ملاک بودن مجازات نصفشده برای تعیین درجه) را دربارهی مادهی ۶۵۶ در دورهی قابل گذشت بودنش به کار برده است؛ نظریهی مشورتی الزامآور نیست، ولی جهت پاسخ تستی را روشن میکند. رابطهی شروع به جرم با هر جرم را در مقالهی شروع به جرم در قانون مجازات اسلامی تفصیل دادهایم.
پنج دام تستی
- رضایت معیوب با نبود رضایت فرق دارد: رضایت ناشی از فریب یعنی کلاهبرداری؛ نبود رضایت یعنی سرقت.
- زمان قصد را بخوانید: قصد پیش از گرفتن مال، کلاهبرداری؛ قصد پس از تحویل امانی، خیانت در امانت.
- قابل گذشت بودن را تاریخگذاری کنید: کلاهبرداری و سرقتهای ۶۵۶، ۶۵۷، ۶۶۱ و ۶۶۵ بین ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ قابل گذشت بودند، امروز نیستند.
- شروع به کلاهبرداری «حداقل مجازات» ندارد: تبصرهی ۲ نسخ شده و مادهی ۱۲۲ حاکم است.
- تصاحب مال امانی سرقت نیست: مال با رضایت مالک نزد امین بوده و «ربودن» محقق نمیشود.
جمعبندی بیشتر را در مواد مهم حقوق جزا برای آزمون وکالت و فهرست قوانین خاص آزمون وکالت ببینید.
تستهای مبحث با پاسخ تشریحی
تست ۱
شخصی با معرفی خود به عنوان نمایندهی شرکتی که وجود خارجی ندارد، از چند نفر پول میگیرد. جرم ارتکابی کدام است؟
- سرقت
- خیانت در امانت
- کلاهبرداری
- فقط جرم مدنی
پاسخ: گزینهی ۳. فریب مردم به وجود شرکت موهوم از وسایل کلاهبرداری در مادهی ۱ است و پول با رضایتِ ناشی از فریب تحویل شده.
تست ۲
خودرویی به عنوان اجاره به مستأجر تحویل شده و مستأجر، پس از پایان مدت، آن را به دیگری میفروشد. وضعیت کیفری او چیست؟
- سرقت، چون خودرو را بدون اجازه فروخته است
- کلاهبرداری، چون مالک را فریب داده است
- خیانت در امانت، چون مال به عنوان اجاره تحویل و به ضرر مالک تصاحب شده است
- جرمی رخ نداده است
پاسخ: گزینهی ۳. مادهی ۶۷۴ اجاره را صریحاً از موارد تسلیم مال میشمارد و «تصاحب» یا «استعمال» آن به ضرر مالک را جرم میداند. ربودن و فریب در کار نیست.
تست ۳
کدام جرم، طبق مادهی ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی (اصلاحی ۱۴۰۳)، قابل گذشت است؟
- کلاهبرداری ساده
- سرقت موضوع مادهی ۶۵۶
- خیانت در امانت موضوع مادهی ۶۷۴
- سرقت مقرون به آزار
پاسخ: گزینهی ۳. مادهی ۶۷۴ در فهرست مادهی ۱۰۴ آمده است. عبارت مربوط به کلاهبرداری و سرقتها با قانون ۱۴۰۳/۲/۲۵ حذف شد.
تست ۴
مجازات شروع به کلاهبرداری ساده (حبس یک تا هفت سال) در حال حاضر کدام است؟
- حداقل مجازات مقرر برای کلاهبرداری، طبق تبصرهی ۲ مادهی ۱ قانون ۱۳۶۷
- حبس تعزیری درجهی پنج طبق مادهی ۱۲۲
- حبس تعزیری درجهی هفت
- شروع به کلاهبرداری جرم نیست
پاسخ: گزینهی ۲. تبصرهی ۲ مادهی ۱ به موجب مادهی ۱۵ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹) نسخ شده است. حبس حداکثر هفت ساله درجهی چهار است و بند «ب» مادهی ۱۲۲ برای شروع به جرم درجهی چهار، حبس درجهی پنج تعیین میکند.
تست ۵
کدام گزاره دربارهی تفاوت کلاهبرداری و خیانت در امانت درست است؟
- در هر دو، مال بدون رضایت مالک گرفته میشود
- در کلاهبرداری قصد مجرمانه پیش از گرفتن مال و همراه با فریب است، ولی در خیانت در امانت مال ابتدا بهطور مشروع و امانی تحویل شده است
- خیانت در امانت فقط دربارهی اموال منقول است
- کلاهبرداری فقط در صورتی جرم است که مال دولتی باشد
پاسخ: گزینهی ۲. در کلاهبرداری رضایت مالک بر اثر فریب پدید آمده و در خیانت در امانت مال با رضایت صحیح و برای استرداد یا مصرف معین تحویل شده است. گزینهی ۳ نادرست است، چون مادهی ۶۷۴ اموال غیرمنقول را هم شامل میشود.
چقدر به دامهای تستی این مبحث مسلط شدید؟
وارد سامانهی آزمون آنلاین دادرز شوید و تستهای طبقهبندیشدهی حقوق جزا را بههمراه تحلیل ویدیویی روی تختهی هوشمند بررسی کنید. برای یادگیری کامل مباحث هم میتوانید دورههای آموزشی دادرز را ببینید.
سؤالات متداول
تفاوت اصلی کلاهبرداری، خیانت در امانت و سرقت چیست؟
معیار اصلی نحوهی خروج مال از دست مالک است. در سرقت مال بدون رضایت مالک ربوده میشود (ماده ۲۶۷). در کلاهبرداری مالک با رضایتی که بر اثر فریب شکل گرفته مال را میدهد (ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری). در خیانت در امانت مال با رضایت و برای هدفی معین نزد دیگری بوده و او بعداً آن را به ضرر مالک تصاحب یا تلف میکند (ماده ۶۷۴ تعزیرات).
آیا خیانت در امانت قابل گذشت است؟
بله. ماده ۶۷۴ در فهرست ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی آمده است و شروع و معاونت در آن هم قابل گذشت است. بر اساس تبصرهی الحاقی ۱۳۹۹ همین ماده، حداقل و حداکثر حبس جرایم قابل گذشت درجه چهار تا هشت به نصف تقلیل مییابد.
آیا کلاهبرداری و سرقتهای تعزیری هنوز قابل گذشت هستند؟
نه. این جرایم میان سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ با شرایطی قابل گذشت بودند، اما قانون اصلاح ماده ۱۰۴ مصوب ۱۴۰۳/۲/۲۵ آن بخش را حذف کرد و کلاهبرداری و سرقتهای مواد ۶۵۶، ۶۵۷، ۶۶۱ و ۶۶۵ دوباره غیرقابل گذشت شدند. مجازات جرایم پیشین تابع قانون زمان ارتکاب است.
شروع به کلاهبرداری مجازات دارد؟
بله. تبصرهی ۲ مادهی ۱ قانون ۱۳۶۷ که برای شروع به کلاهبرداری حداقل مجازات را تعیین میکرد، به موجب مادهی ۱۵ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری ۱۳۹۹ نسخ شد و مادهی ۱۲۲ قانون مجازات اسلامی جای آن را گرفت. کلاهبرداری ساده حبس یک تا هفت سال و از درجهی چهار است، پس شروع به آن حبس تعزیری درجهی پنج دارد.
با آزمون جامع رایگان، سطح خودتان را بسنجید
آزمون ۱۴۰ سؤالی با الگوی آزمون کانون و زمان ۱۷۰ دقیقه. بعد از پایان، کارنامه و تحلیل پاسخها در حساب کاربری شما میماند تا بدانید چه مباحثی را باید بیشتر مرور کنید.
ورود با شماره موبایل؛ هر شماره یک تلاش رسمی دارد.





دیدگاهها ۰