تفاوت شرکت و معاونت در جرم و مجازات معاون جرم (مواد ۱۲۵ تا ۱۳۰ قانون مجازات اسلامی)

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

دو نفر در سرقت دست دارند: یکی قفل را باز می‌کند و مال را برمی‌دارد، دیگری نقشه‌ی خانه را داده و پیشنهاد کرده است. اولی «مباشر» است و دومی «معاون»؛ اگر هر دو داخل خانه بروند و مال را بردارند، هر دو «شریک» هستند. جداکردن این عناوین در آزمون وکالت، تفاوت یک تست درست و غلط است.

در این مقاله شرکت در جرم (ماده ۱۲۵)، مصادیق و شرایط معاونت (ماده ۱۲۶)، جدول مجازات معاون (ماده ۱۲۷) و مواد ۱۲۸ تا ۱۳۰ را مرور می‌کنیم و با پنج تست تثبیت می‌کنیم.

مباشرت و شرکت در جرم (ماده ۱۲۵)

«مباشر» کسی است که خودش عملیات اجرایی جرم را انجام می‌دهد. ماده‌ی ۱۲۵ می‌گوید: هر کس با شخص یا اشخاص دیگر در عملیات اجرایی جرمی مشارکت کند و جرم، مستند به رفتار همه‌ی آن‌ها باشد، خواه رفتار هر یک به تنهایی برای وقوع جرم کافی باشد خواه نباشد، و خواه اثر کار آنان مساوی باشد خواه متفاوت، شریک در جرم محسوب می‌شود و مجازات او مجازات فاعل مستقل آن جرم است.

سه نکته از این ماده بیرون می‌آید:

• مشارکت در عملیات اجرایی: شریک در خودِ اجرای جرم نقش دارد؛ همین او را از معاون جدا می‌کند.
• استناد جرم به همه: اگر هر کس به تنهایی هم نتیجه را ایجاد نمی‌کرد، باز شریک است.
• برابری مجازات: مجازات شریک با فاعل مستقل یکسان است، حتی اگر سهم عملی او کمتر باشد.

ماده‌ی ۱۲۵ جرایم غیرعمدی را هم دربر می‌گیرد: اگر جرم مستند به تقصیر دو یا چند نفر باشد، مقصران شریک محسوب می‌شوند و هر یک مجازات فاعل مستقل را دارد. تبصره‌ی ماده می‌گوید اعمال مجازات حدود، قصاص و دیات در شرکت در جنایت با رعایت کتاب‌های دوم، سوم و چهارم قانون انجام می‌گیرد.

معاونت در جرم (ماده ۱۲۶)

ماده‌ی ۱۲۶ سه گروه را معاون جرم می‌شمارد:

• بند الف: کسی که دیگری را ترغیب، تهدید، تطمیع یا تحریک به ارتکاب جرم کند، یا با دسیسه یا فریب یا سوءاستفاده از قدرت موجب وقوع جرم شود.
• بند ب: کسی که وسایل ارتکاب جرم را بسازد یا تهیه کند یا طریق ارتکاب جرم را به مرتکب ارائه دهد.
• بند پ: کسی که وقوع جرم را تسهیل کند.

شرایط معاونت: وحدت قصد و تقدم یا اقتران زمانی

تبصره‌ی ماده‌ی ۱۲۶ می‌گوید: برای تحقق معاونت در جرم، وحدت قصد و تقدم یا اقتران زمانی بین رفتار معاون و مرتکب جرم شرط است. معنی آن:

• وحدت قصد: معاون باید بداند و بخواهد که به وقوع همان جرم کمک می‌کند.
• تقدم یا اقتران زمانی: کمک معاون باید پیش از جرم یا همزمان با آن باشد. کمک پس از وقوع جرم (مثلاً پنهان‌کردن مال سرقت‌شده)، به این عنوان معاونت نیست و ممکن است جرم مستقل باشد.

تبصره حکم دیگری هم دارد: اگر فاعل اصلی جرمی شدیدتر از آنچه مقصود معاون بوده انجام دهد، معاون به مجازات معاونت در جرم خفیف‌تر محکوم می‌شود. یعنی معاون فقط تا حدود قصد خودش مسئول است.

جدول مجازات معاون جرم (ماده ۱۲۷)

ماده‌ی ۱۲۷ می‌گوید: در صورتی که در شرع مجازات دیگری برای معاون تعیین نشده باشد، مجازات او به شرح جدول زیر است. توجه کنید که قانون ۱۳۹۹ عبارت «یا قانون» را از صدر ماده حذف کرد؛ همچنین ماده‌ی ۱۵ همان قانون مصادیق خاصی را که برای معاونت مجازات جداگانه تعیین کرده بودند نسخ کرد؛ در نتیجه قاعده‌ی عمومی این ماده اکنون حاکم است.

دو تبصره‌ی ماده‌ی ۱۲۷ هم در آزمون می‌آید:

• تبصره‌ی ۱: در بند «ت»، مجازات معاون از نوع مجازات قانونی جرم ارتکابی است، مگر برای مصادره‌ی اموال، انفصال دائم و انتشار حکم محکومیت که مجازات معاون به ترتیب جزای نقدی درجه‌ی ۴، ۶ و ۷ است.
• تبصره‌ی ۲: اگر به هر علتی قصاص نفس یا عضو اجرا نشود، مجازات معاون بر اساس میزان تعزیر فاعل اصلی، طبق بند «ت» اعمال می‌شود.

مثال: کلاهبرداری ساده حداکثر هفت سال حبس دارد و درجه‌ی ۴ است؛ پس معاون کلاهبرداری یک تا دو درجه پایین‌تر، یعنی حبس درجه‌ی ۵ یا ۶ می‌گیرد. درباره‌ی ویژگی‌های کلاهبرداری، مقاله‌ی تفاوت کلاهبرداری، خیانت در امانت و سرقت را ببینید. برای مقایسه‌ی با ناتمام ماندن جرم، شروع به جرم را بخوانید.

مواد ۱۲۸ تا ۱۳۰: استفاده از نابالغ، تأثیر عوامل شخصی و سردستگی

• ماده‌ی ۱۲۸: هر کس از فرد نابالغ به عنوان وسیله‌ی ارتکاب جرم مستند به خود استفاده کند، به حداکثر مجازات قانونی همان جرم؛ و هر کس در رفتار مجرمانه‌ی فرد نابالغی معاونت کند، به حداکثر مجازات معاونت در آن جرم محکوم می‌شود.
• ماده‌ی ۱۲۹: اگر مرتکب به جهتی شخصی مثل صغر یا جنون قابل تعقیب نباشد یا تعقیب یا اجرای مجازات او موقوف شود، این امر در تعقیب و مجازات معاون تأثیری ندارد.
• ماده‌ی ۱۳۰ (سردستگی): هر کس سردستگی یک گروه مجرمانه را بر عهده گیرد به حداکثر مجازات شدیدترین جرمی که اعضای گروه در راستای اهداف گروه مرتکب شوند محکوم می‌شود. اگر جرم موجب حد یا قصاص یا دیه باشد، به حداکثر مجازات معاونت در آن جرم محکوم می‌شود. گروه مجرمانه، گروه نسبتاً منسجمی از سه نفر یا بیشتر است و سردستگی یعنی تشکیل، طراحی، سازماندهی یا اداره‌ی گروه.

چهار سناریو برای تمرین تفکیک

• سناریو ۱: الف و ب با هم وارد مغازه می‌شوند و هر دو کالا برمی‌دارند. هر دو در عملیات اجرایی (ربودن) مشارکت دارند؛ پس شریک‌اند و هر دو مجازات سارق مستقل را دارند.
• سناریو ۲: ج کلید مغازه را در اختیار سارق می‌گذارد تا او شب وارد شود و خودش در محل حاضر نیست. این رفتار تهیه‌ی وسیله یا تسهیل (بندهای ب و پ ماده‌ی ۱۲۶) و پیش از جرم است؛ پس معاونت است.
• سناریو ۳: د با تطمیع مالی، دیگری را به ارتکاب جرمی ترغیب می‌کند. ترغیب و تطمیع مصداق بند «الف» ماده‌ی ۱۲۶ است؛ د معاون است.
• سناریو ۴: هـ پس از وقوع سرقت، مال را مخفی می‌کند، بی‌آنکه پیش‌تر با سارق توافقی کرده باشد. تقدم یا اقتران زمانی وجود ندارد؛ پس معاون سرقت نیست و عمل او باید به عنوان جرم مستقل بررسی شود.

نکته‌ی دیگر: ماده‌ی ۱۰۴ علاوه بر خود جرایم فهرست‌شده، شروع و معاونت در آن‌ها را هم قابل گذشت می‌داند. پس اگر جرم اصلی قابل گذشت باشد (مثل خیانت در امانت)، معاونت در آن هم قابل گذشت است و گذشت شاکی در تعقیب معاون هم اثر دارد.

جدول مقایسه: مباشر، شریک، معاون و سردسته

دام‌های رایج آزمون

1. کمک پس از جرم، معاونت نیست: تقدم یا اقتران زمانی شرط است.
2. دیده‌بان یا نگهبان مثل شریک نیست: طبق نظر رایج، اگر در عملیات اجرایی مشارکت نکرده باشد، معاون (تسهیل) است، نه شریک؛ ملاک «مشارکت در عملیات اجرایی» ماده‌ی ۱۲۵ است.
3. معاون جرم‌ شدیدتر را نمی‌پذیرد: اگر مباشر جرم شدیدتری انجام دهد، معاون فقط به معاونت در جرم خفیف‌تر محکوم می‌شود.
4. عوامل شخصی مباشر به معاون سرایت نمی‌کند: جنون یا صغر مباشر مانع مجازات معاون نیست (ماده‌ی ۱۲۹).
5. درجه‌ی معاون را از جرم اصلی بسنجید: یک تا دو درجه پایین‌تر؛ اگر جرم اصلی درجه‌ی ۴ باشد، معاون درجه‌ی ۵ یا ۶ می‌گیرد.

برای آشنایی با درجه‌ها و مباحث مجازات، جدول مجازات‌های تعزیری درجه ۱ تا ۸ و مواد مهم حقوق جزا را ببینید.

تست‌های شرکت و معاونت با پاسخ تشریحی

تست 1

شخصی ده روز پیش از سرقت، نقشه‌ی منزل و ساعت رفت‌وآمد ساکنان را به سارقان می‌دهد و آنان بر همین اساس سرقت می‌کنند. وی چه عنوانی دارد؟

1. مباشر
2. شریک جرم
3. معاون جرم
4. فاقد مسئولیت کیفری

پاسخ: گزینه‌ی 3. ارائه‌ی طریق ارتکاب جرم به مرتکب، طبق بند «ب» ماده‌ی ۱۲۶ معاونت است و تقدم زمانی و وحدت قصد در آن وجود دارد.

تست 2

دو نفر هم‌زمان و با هماهنگی قبلی با چاقو به فردی حمله می‌کنند و مرگ او مستند به رفتار هر دو است. عنوان هر کدام چیست؟

1. معاون
2. شریک جرم
3. مباشر و معاون
4. فقط یکی مسئول است

پاسخ: گزینه‌ی 2. ماده‌ی ۱۲۵: مشارکت در عملیات اجرایی جرم و استناد جرم به رفتار همه، شرکت در جرم است و مجازات هر یک مجازات فاعل مستقل است.

تست 3

مجازات معاون در جرمی که مجازات قانونی آن حبس تعزیری درجه‌ی ۴ است، کدام است؟

1. حبس درجه‌ی ۳ یا ۴
2. حبس درجه‌ی ۵ یا ۶
3. حبس درجه‌ی ۷
4. همان مجازات جرم اصلی

پاسخ: گزینه‌ی 2. بند «ت» ماده‌ی ۱۲۷: در جرایم موجب تعزیر، مجازات معاون یک تا دو درجه پایین‌تر از جرم ارتکابی است؛ پس از درجه‌ی ۴ به درجه‌ی ۵ یا ۶ می‌رسیم.

تست 4

مباشر جرم به علت جنون، قابل تعقیب نیست. وضعیت معاون او چیست؟

1. او هم قابل تعقیب نیست
2. تعقیب و مجازات معاون پابرجاست
3. مجازات معاون به نصف می‌رسد
4. فقط مسئولیت مدنی دارد

پاسخ: گزینه‌ی 2. ماده‌ی ۱۲۹: جنون یا صغر یا موقوف‌شدن تعقیب مرتکب، در تعقیب و مجازات معاون جرم تأثیری ندارد.

تست 5

معاون قصد کمک به سرقت داشت، اما مباشر در حین سرقت مرتکب قتل هم شد. معاون چگونه مجازات می‌شود؟

1. به مجازات معاونت در قتل
2. فقط به مجازات معاونت در سرقت
3. هیچ مجازاتی ندارد
4. به مجازات شریک در قتل

پاسخ: گزینه‌ی 2. تبصره‌ی ماده‌ی ۱۲۶: وحدت قصد شرط معاونت است و اگر فاعل اصلی جرمی شدیدتر از مقصود معاون مرتکب شود، معاون به مجازات معاونت در جرم خفیف‌تر (اینجا سرقت) محکوم می‌شود، نه معاونت در قتل.

سؤالات متداول