موقوفی تعقیب، ترک تعقیب، بایگانی و تعلیق تعقیب (مواد ۱۳ و ۷۹ تا ۸۲)

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

در پرونده‌ی کیفری همیشه با «محکومیت یا برائت» روبه‌رو نیستیم. گاهی تعقیب متهم پیش از رسیدن به دادگاه متوقف می‌شود، گاهی پرونده بایگانی می‌شود و گاهی تعقیب مدتی به حال تعلیق درمی‌آید. این چهار نهاد در آزمون وکالت مدام با هم مقایسه می‌شوند: موقوفی تعقیب، ترک تعقیب، بایگانی و تعلیق تعقیب.

در این مقاله جهات موقوفی تعقیب ماده ۱۳، ترک تعقیب ماده ۷۹، قرار بایگانی ماده ۸۰ و تعلیق تعقیب و میانجی‌گری مواد ۸۱ و ۸۲ را از متن قانون آیین دادرسی کیفری مرور می‌کنیم و با پنج تست تألیفی تمرین می‌کنیم. مرور زمان به‌عنوان یکی از جهات موقوفی، در مقاله‌ی جداگانه‌ای بررسی شده است.

جهات موقوفی تعقیب در ماده ۱۳

ماده ۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری، جهات توقف تعقیب یا اجرای مجازات را در هفت بند آورده است. جدول زیر آن‌ها را به ترتیب نشان می‌دهد:

ماده ۱۳ دو تبصره دارد. تبصره‌ی ۱ می‌گوید درباره‌ی دیه طبق قانون مجازات اسلامی عمل می‌شود. تبصره‌ی ۲ درباره‌ی جنون مرتکب پیش از صدور حکم قطعی است: تعقیب و دادرسی تا زمان افاقه متوقف می‌شود، مگر آنکه در جرایم حق‌الناس شرایط اثبات جرم به‌گونه‌ای باشد که فرد مجنون در فرض افاقه نیز نتواند از خود رفع اتهام کند. در این صورت به ولی، قیم یا سرپرست قانونی او ابلاغ می‌شود که ظرف پنج روز وکیل معرفی کند و در صورت عدم معرفی، صرف‌نظر از نوع جرم و میزان مجازات، وکیل تسخیری تعیین می‌شود و رسیدگی ادامه می‌یابد.

نکته‌ی آزمونی مهم: ماده ۱۳ «توبه» و «مرور زمان» را مطلق نمی‌داند؛ هر دو را مقید به «در مواردی که قانون مقرر می‌کند» آورده است. جزئیات مهلت‌های مرور زمان را در مقاله‌ی آموزش کامل مرور زمان در حقوق کیفری ببینید و اینجا تکرار نمی‌کنیم.

ترک تعقیب (ماده ۷۹)

ماده ۷۹ مخصوص جرایم قابل گذشت است. در این جرایم شاکی می‌تواند تا پیش از صدور کیفرخواست درخواست ترک تعقیب کند و دادستان در این حالت قرار ترک تعقیب صادر می‌کند. پس از صدور آن، شاکی فقط یک‌بار می‌تواند ظرف یک سال از تاریخ قرار، درخواست از سرگیری تعقیب کند.

سه جزء این ماده را به خاطر بسپارید: محدود به جرم قابل گذشت، محدود به پیش از کیفرخواست، و یک‌بار درخواست از سرگیری ظرف یک سال. گزینه‌ی تستی که «ترک تعقیب» را درباره‌ی جرایم غیرقابل گذشت یا پس از صدور کیفرخواست بیاورد، غلط است.

قرار بایگانی (ماده ۸۰)

ماده ۸۰ درباره‌ی جرایم تعزیری درجه‌ی هفت و هشت است. مقام قضایی می‌تواند فقط یک‌بار از تعقیب متهم خودداری کند و قرار بایگانی پرونده صادر کند، به شرط آنکه:

• شاکی وجود نداشته باشد یا گذشت کرده باشد؛
• متهم سابقه‌ی محکومیت مؤثر کیفری نداشته باشد؛
• پیش از صدور قرار، اتهام به متهم تفهیم شود و وضع اجتماعی، سوابق و اوضاع و احوال ارتکاب جرم لحاظ شود؛ در صورت لزوم از متهم التزام کتبی به رعایت قانون گرفته می‌شود.

قرار بایگانی ظرف ده روز از ابلاغ قابل اعتراض است. تبصره‌ی ماده ۸۰: مرجع تجدیدنظر قرار موضوع این ماده و سایر قرارهای قابل اعتراض مربوط به تحقیقات مقدماتی جرایمی که به‌طور مستقیم در دادگاه رسیدگی می‌شوند، دادگاه تجدیدنظر است. دقت کنید «بایگانی» درجه‌ی شش را شامل نمی‌شود؛ درجه‌ی شش فقط در تعلیق تعقیب مطرح است.

تعلیق تعقیب (ماده ۸۱)

تعلیق تعقیب برای جرایم تعزیری درجه‌ی شش، هفت و هشت است که مجازات آن‌ها قابل تعلیق است. شرایط ماده ۸۱ به شرح زیر است:

• شاکی خصوصی نباشد، یا گذشت کرده باشد، یا خسارت جبران شده باشد، یا با بزه‌دیده برای پرداخت توافق شده باشد؛
• متهم موافقت کند و در صورت لزوم تأمین مناسب بسپارد؛
• متهم سابقه‌ی محکومیت مؤثر کیفری نداشته باشد.

تصمیم‌گیرنده دادستان است و مدت تعلیق شش ماه تا دو سال است. دادستان می‌تواند متهم را به رعایت برخی دستورها مکلف کند؛ مانند خدمات به بزه‌دیده برای کاهش آثار جرم، ترک اعتیاد ظرف شش ماه، خودداری از اشتغال به شغل یا حضور در محل معین تا یک سال، معرفی نوبه‌ای تا یک سال، انجام کار در ایام یا ساعات معین در مؤسسات عمومی یا عام‌المنفعه تا یک سال، شرکت در کلاس‌های آموزشی، فرهنگی یا حرفه‌ای تا یک سال، رانندگی نکردن با تحویل گواهینامه تا یک سال، حمل نکردن سلاح مجاز تا یک سال، عدم ارتباط با همدستان و بزه‌دیده، و خروج نکردن از کشور با تحویل گذرنامه تا شش ماه.

تبصره‌های ماده ۸۱ پرسش‌خیزند:

• تعقیب مجدد در دوره‌ی تعلیق برای جرم حدی، قصاص یا تعزیری درجه‌ی هفت و بالاتر که به صدور کیفرخواست برسد، یا تخلف از دستورها، موجب لغو تعلیق و ادامه‌ی تعقیب می‌شود؛ مدت تعلیق در مرور زمان محاسبه نمی‌شود.
• قرار تعلیق ظرف ده روز از ابلاغ در دادگاه صالح قابل اعتراض است.
• اگر در دوره‌ی تعلیق سابقه‌ی محکومیت مؤثر کشف شود، قرار فوراً لغو می‌شود.
• بازپرس می‌تواند از دادستان درخواست اعمال این ماده را کند؛ در پرونده‌ی مستقیم دادگاه، خود دادگاه می‌تواند آن را اعمال کند.
• قرار تعلیق در دفتر ویژه‌ای در واحد سجل کیفری ثبت می‌شود.

میانجی‌گری و مهلت جلب رضایت (ماده ۸۲)

ماده ۸۲ هم درباره‌ی جرایم تعزیری درجه‌ی شش تا هشت با مجازات قابل تعلیق است. به درخواست متهم و موافقت بزه‌دیده یا مدعی خصوصی، مقام قضایی می‌تواند حداکثر دو ماه با اخذ تأمین مناسب به متهم مهلت دهد تا رضایت شاکی را جلب یا خسارت را جبران کند. در صورت توافق طرفین هم می‌تواند موضوع را به شورای حل اختلاف یا شخص یا نهاد برای میانجی‌گری ارجاع دهد؛ مدت میانجی‌گری حداکثر سه ماه است و هر دو مهلت یک‌بار و به همان مدت قابل تمدید است.

اگر شاکی گذشت کند و جرم قابل گذشت باشد، تعقیب موقوف می‌شود. در سایر موارد، اگر شاکی گذشت کرده یا خسارت جبران شده یا توافق پرداخت شده و متهم سابقه‌ی مؤثر ندارد، مقام قضایی با موافقت متهم می‌تواند تعقیب را شش ماه تا دو سال معلق کند و دستورهای ماده ۸۱ را به او بدهد. تبصره‌ی ماده ۸۲ به بازپرس اجازه می‌دهد تعلیق تعقیب یا ارجاع به میانجی‌گری را از دادستان درخواست کند.

جدول مقایسه‌ی چهار نهاد

فرق درجه‌ها را از ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی بخوانید؛ جدول درجه‌ها در جدول مجازات‌های تعزیری آمده است. برای ارتباط این قرارها با جرایم قابل رسیدگی مستقیم در دادگاه و صلاحیت دادگاه صلح هم مقاله‌ی دادگاه صلح را ببینید.

تست‌های تألیفی با پاسخ تشریحی

این تست‌ها را دادرز مستقیم از متن قانون طراحی کرده و پاسخ هر کدام به ماده‌ی مربوط ارجاع داده شده است.

تست 1

در کدام یک از جرایم زیر، قرار بایگانی ماده ۸۰ ممکن است صادر شود؟

1. جرم تعزیری درجه‌ی شش
2. جرم تعزیری درجه‌ی هفت یا هشت
3. فقط جرایم قابل گذشت
4. هر جرم تعزیری که شاکی گذشت کند

پاسخ: گزینه‌ی 2. ماده ۸۰ فقط درباره‌ی جرایم تعزیری درجه‌ی هفت و هشت است.

تست 2

بعد از قرار ترک تعقیب، شاکی در چه شرایطی می‌تواند تعقیب را از سر بگیرد؟

1. هرگز
2. هر زمان
3. یک‌بار و ظرف یک سال از تاریخ قرار
4. یک‌بار و ظرف شش ماه

پاسخ: گزینه‌ی 3. ماده ۷۹: شاکی فقط یک‌بار و ظرف یک سال از تاریخ قرار ترک تعقیب می‌تواند درخواست از سرگیری کند.

تست 3

طبق متن اصلی ماده ۸۱، مدت تعلیق تعقیب چقدر است و چه مقامی آن را صادر می‌کند؟

1. شش ماه تا دو سال؛ دادستان
2. یک تا پنج سال؛ دادگاه
3. شش ماه تا دو سال؛ بازپرس مستقلاً
4. سه ماه؛ دادستان

پاسخ: گزینه‌ی 1. ماده ۸۱: دادستان تعقیب را شش ماه تا دو سال معلق می‌کند؛ بازپرس فقط می‌تواند اعمال ماده را از دادستان درخواست کند (تبصره‌ی ۴).

تست 4

کدام مورد جزو جهات موقوفی تعقیب ماده ۱۳ نیست؟

1. فوت متهم
2. شمول عفو
3. اعتبار امر مختوم
4. تعلیق تعقیب

پاسخ: گزینه‌ی 4. ماده ۱۳ هفت جهت دارد: فوت، گذشت شاکی در جرایم قابل گذشت، عفو، نسخ مجازات قانونی، مرور زمان، توبه و اعتبار امر مختوم؛ تعلیق تعقیب در ماده ۸۱ است.

تست 5

اگر در دوره‌ی تعلیق تعقیب سابقه‌ی محکومیت مؤثر کیفری متهم کشف شود، چه می‌شود؟

1. قرار تعلیق تا پایان مدت ادامه می‌یابد
2. قرار فوراً لغو و تعقیب از سر گرفته می‌شود
3. متهم باید جزای نقدی بپردازد
4. فقط شاکی می‌تواند درخواست لغو کند

پاسخ: گزینه‌ی 2. تبصره‌ی ۳ ماده ۸۱: قرار تعلیق بلافاصله لغو و تعقیب از سر گرفته می‌شود.

سؤالات متداول