طرق شکایت از آرای کیفری: واخواهی، تجدیدنظر، فرجام و اعاده دادرسی

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

رأی دادگاه کیفری همیشه پایان ماجرا نیست. قانون چند راه اعتراض پیش‌بینی کرده است، اما هر راه برای نوع خاصی از رأی، با مهلت و مرجع خاص خودش است. در آزمون وکالت سؤال‌ها معمولاً بر سه محور می‌چرخند: کدام رأی قطعی است، مهلت چند روز است و مرجع کیست. این مقاله بر اساس متن قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ این محورها را کنار هم می‌چیند.

آرای وحدت رویه‌ی کیفری هم گاهی ملاک تست‌اند؛ آن‌ها را در آرای وحدت رویه‌ی حقوق جزا بخوانید. برای مراحل کلی رسیدگی، راهنمای آیین دادرسی کیفری مفید است. برای دیدن دادگاه‌هایی که این آرا را صادر می‌کنند، مقاله‌ی دادگاه کیفری ۱ و ۲ را بخوانید. اعتراض به قرارهای بازپرس هم موضوع جداگانه‌ای است که ماده‌ی ۲۷۰ آن را تنظیم کرده است.

رأی غیابی و واخواهی (مواد ۴۰۶ و ۴۰۷)

ماده‌ی ۴۰۶ می‌گوید در همه‌ی جرایم، به‌جز جرایمی که صرفاً جنبه‌ی حق‌اللهی دارند، اگر متهم یا وکیل او در هیچ‌یک از جلسات دادگاه حاضر نشود یا لایحه‌ی دفاعیه نفرستاده باشد، دادگاه پس از رسیدگی رأی غیابی می‌دهد. اگر رأی محکومیت باشد، ظرف بیست روز از تاریخ ابلاغ واقعی در همان دادگاه قابل واخواهی است؛ مهلت مقیمان خارج از کشور دو ماه است. تبصره‌ها این نکته‌ها را اضافه می‌کنند:

• تبصره‌ی ۱: اگر متهم در جلسه حاضر بوده اما بعداً بدون عذر موجه غایب شود، رسیدگی ادامه می‌یابد و رأی حضوری تلقی می‌شود.
• تبصره‌ی ۲: رأی غیابی که در مهلت واخواهی نشود، پس از پایان مهلت‌های واخواهی و تجدیدنظر یا فرجام اجرا می‌شود. اگر ابلاغ واقعی نشده باشد، محکوم‌علیه می‌تواند ظرف بیست روز از تاریخ اطلاع واخواهی کند و اجرای حکم متوقف می‌شود.
• تبصره‌ی ۳: در جرایم صرفاً حق‌اللهی، اگر محتویات پرونده مجرمیت را ثابت نکند و تحقیق از متهم ضروری نباشد، دادگاه می‌تواند بدون حضور متهم حکم برائت بدهد.

ماده‌ی ۴۰۷: دادگاه پس از واخواهی با تعیین وقت رسیدگی طرفین را دعوت می‌کند و پس از بررسی ادله و دفاعیات واخواه تصمیم می‌گیرد. عدم حضور طرفین یا هر یک از آن‌ها مانع رسیدگی نیست.

دادگاه تجدیدنظر استان (ماده ۴۲۶)

طبق ماده‌ی ۴۲۶، دادگاه تجدیدنظر استان مرجع رسیدگی به تجدیدنظر از کلیه‌ی آرای غیرقطعی کیفری است، مگر آنکه پرونده در حیطه‌ی اختیار دیوان عالی کشور باشد. این دادگاه در مرکز هر استان تشکیل می‌شود و رئیس و دو مستشار دارد؛ شعب دیوان عالی کشور و دادگاه تجدیدنظر با حضور دو عضو رسمیت دارند. ماده‌ی ۴۵۴ می‌گوید احضار، جلب، رسیدگی به ادله، صدور رأی و سایر ترتیبات در دادگاه تجدیدنظر استان مطابق قواعد مرحله‌ی نخستین است.

آرای قطعی (ماده ۴۲۷)

ماده‌ی ۴۲۷ می‌گوید آرای دادگاه‌های کیفری جز در دو مورد زیر که قطعی محسوب می‌شود، قابل اعتراض است: جرم تعزیری درجه‌ی هشت؛ و جرایم مستلزم پرداخت دیه یا ارش، در صورتی که میزان یا جمع آن‌ها کمتر از یک‌دهم دیه کامل باشد. در سایر موارد رأی در دادگاه تجدیدنظر استان یا دیوان عالی کشور قابل اعتراض است. دو تبصره‌ی ماده هم آزمونی‌اند: در مجازات‌های جایگزین حبس، مجازات قانونی اصلی ملاک است؛ و طبق تبصره‌ی ۲، آرای قابل تجدیدنظر اعم از محکومیت، برائت، یا قرارهای منع و موقوفی تعقیب، اناطه و تعویق صدور حکم است؛ قرار رد درخواست واخواهی یا تجدیدنظرخواهی فقط در صورتی مشمول این حکم است که رأی راجع به اصل دعوا قابل تجدیدنظرخواهی باشد.

فرجام‌خواهی (ماده ۴۲۸ و ۴۶۴)

طبق ماده‌ی ۴۲۸، فرجام‌خواهی در دیوان عالی کشور در این موارد ممکن است: جرایم موجب سلب حیات، قطع عضو، حبس ابد و تعزیری درجه‌ی سه و بالاتر؛ جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی که دیه آن‌ها نصف دیه کامل یا بیشتر است؛ و جرایم سیاسی و مطبوعاتی. تبصره می‌گوید این ماده مانع انجام سایر وظایف نظارتی دیوان طبق اصل ۱۶۱ قانون اساسی نیست.

جهات فرجام‌خواهی در ماده‌ی ۴۶۴ آمده است: ادعای عدم رعایت قوانین مربوط به تقصیر متهم و مجازات قانونی او؛ ادعای عدم رعایت اصول دادرسی با درجه‌ای از اهمیت که منجر به بی‌اعتباری رأی شود؛ و عدم انطباق مستندات با مدارک موجود در پرونده. برای تست‌ها، جهت اول با «تقصیر و مجازات»، جهت دوم با «اصول دادرسی» و جهت سوم با «مستندات پرونده» به یاد می‌ماند.

مواد مشترک: مهلت، حق اعتراض و هزینه

• ماده ۴۳۱: مهلت بیست روز (مقیم خارج: دو ماه) از تاریخ ابلاغ رأی یا پایان مهلت واخواهی.
• ماده ۴۳۲: اگر درخواست پس از مهلت تقدیم شود و معترض عذر موجه بیاورد، دادگاه صادرکننده‌ی رأی ابتدا به عذر رسیدگی می‌کند؛ در صورت موجه‌بودن قرار قبولی و در غیر این صورت قرار رد صادر می‌شود. عذر موجه طبق ماده‌ی ۱۷۸ تعیین می‌شود.
• ماده ۴۳۳: محکوم‌علیه، وکیل یا نماینده‌ی قانونی او؛ شاکی یا مدعی خصوصی و وکیل او؛ و دادستان از جهت برائت متهم، عدم انطباق رأی با قانون یا عدم تناسب مجازات حق درخواست تجدیدنظر یا فرجام دارند.
• ماده ۴۲۹: اگر رأی توأم با محکومیت به دیه، ارش یا ضرر و زیان باشد و یکی از جنبه‌ها قابل تجدیدنظر یا فرجام باشد، جنبه‌های دیگر نیز به تبع آن قابل اعتراض است.
• ماده ۴۳۰: اگر طرفین با توافق کتبی حق تجدیدنظر یا فرجام را ساقط کنند، اعتراض آنان جز درباره‌ی صلاحیت دادگاه یا قاضی صادرکننده‌ی رأی مسموع نیست.
• ماده ۴۳۶: تجدیدنظر یا فرجام درباره‌ی جنبه‌ی کیفری با درخواست کتبی و پرداخت هزینه‌ی دادرسی انجام می‌شود؛ درباره‌ی ضرر و زیان ناشی از جرم دادخواست و هزینه‌ی دادرسی مطابق آیین دادرسی مدنی لازم است. اگر محکوم‌علیه هر دو جنبه را توأمان مورد اعتراض قرار دهد، رعایت تشریفات و هزینه‌ی دادرسی حقوقی لازم نیست.

نتیجه‌ی تجدیدنظر و منع تشدید (مواد ۴۵۵ و ۴۵۸)

ماده‌ی ۴۵۵ نشان می‌دهد پس از ختم دادرسی چه تصمیم‌هایی ممکن است: تأیید رأی اگر مطابق ادله و قانون باشد؛ نقض و صدور رأی مقتضی اگر متهم قابل تعقیب نباشد یا برائت او احراز شود، حتی بدون درخواست تجدیدنظر محکوم‌علیه؛ و نقض و صدور رأی در ماهیت اگر رأی مخالف قانون باشد. طبق تبصره‌ی همین ماده، عدم رعایت تشریفات دادرسی به‌تنهایی موجب نقض نیست، مگر آنکه رأی را بی‌اعتبار کند.

ماده‌ی ۴۵۸ از سؤال‌های همیشگی است: دادگاه تجدیدنظر استان نمی‌تواند مجازات تعزیری یا اقدامات تأمینی و تربیتی مقرر در حکم تجدیدنظرخواسته را تشدید کند. استثنا آن است که مجازات حکم نخستین برخلاف جهات قانونی از حداقل قانونی کمتر باشد و شاکی یا دادستان تجدیدنظر خواسته باشد؛ در این صورت دادگاه با تصحیح حکم، حداقل قانونی را تعیین می‌کند.

اعاده دادرسی (مواد ۴۷۴ تا ۴۷۷)

ماده‌ی ۴۷۴ احکام محکومیت قطعی (اجراشده یا نشده) را در موارد زیر قابل اعاده دادرسی می‌داند:

• الف: محکومیت به قتل شخصی که بعداً معلوم شود زنده است.
• ب: محکومیت چند نفر برای جرمی که نمی‌توان آن را به بیش از یک نفر نسبت داد.
• پ: محکومیت دو نفر به یک جرم که از تعارض دو حکم، بی‌گناهی یکی معلوم شود.
• ت: صدور احکام متفاوت برای یک شخص به اتهام واحد.
• ث: اثبات اینکه مبنای حکم، اسناد جعلی یا شهادت خلاف واقع گواهان بوده است.
• ج: پیدا شدن واقعه یا ادله‌ی جدیدی که بی‌گناهی یا عدم تقصیر محکوم‌علیه را ثابت کند.
• چ: جرم‌نبودن عمل ارتکابی، یا بیشتر بودن مجازات حکم از مجازات مقرر قانونی.

طبق ماده‌ی ۴۷۵ حق درخواست دارند: محکوم‌علیه، وکیل یا نماینده‌ی قانونی او (و در صورت فوت یا غیبت، همسر، وراث قانونی و وصی)، دادستان کل کشور و دادستان مجری حکم. ماده‌ی ۴۷۶ درخواست را به دیوان عالی کشور می‌سپارد؛ دیوان پس از احراز انطباق با ماده‌ی ۴۷۴ رسیدگی مجدد را به دادگاه هم‌عرض صادرکننده‌ی حکم قطعی ارجاع می‌دهد، وگرنه قرار رد صادر می‌کند. ماده‌ی ۴۷۷ مسیر دیگری است: اگر رئیس قوه‌ی قضاییه رأی قطعی را «خلاف شرع بیّن» بداند، با تجویز اعاده دادرسی پرونده را به دیوان عالی کشور می‌فرستد و شعب خاص رأی قبلی را نقض و رسیدگی مجدد می‌کنند.

جدول جمع‌بندی

تست‌های طرق شکایت با پاسخ تشریحی

تست ۱

رأی غیابی محکومیت به ابلاغ واقعی رسیده است. متهم مقیم ایران است. مهلت واخواهی چقدر است؟

1. ده روز
2. بیست روز
3. یک ماه
4. دو ماه

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۴۰۶: رأی غیابی ظرف بیست روز از تاریخ ابلاغ واقعی قابل واخواهی است و مهلت مقیم خارج دو ماه است.

تست ۲

کدام رأی قطعی است و در تجدیدنظر قابل اعتراض نیست؟

1. رأی در جرم تعزیری درجه‌ی ۸
2. رأی در جرم تعزیری درجه‌ی ۵
3. رأی در جرم قطع عضو
4. رأی در جرم سیاسی

پاسخ: گزینه‌ی ۱. ماده ۴۲۷: آرای مربوط به جرم تعزیری درجه‌ی هشت و دیه یا ارش کمتر از یک‌دهم دیه کامل قطعی است.

تست ۳

دادگاه تجدیدنظر استان با تجدیدنظرخواهی شاکی، حکمی را بررسی می‌کند که در آن مجازات تعزیری برخلاف جهات قانونی کمتر از حداقل مقرر قانونی تعیین شده است. تکلیف چیست؟

1. می‌تواند به سلیقه مجازات را تشدید کند
2. با تصحیح حکم، حداقل قانونی را تعیین می‌کند
3. نمی‌تواند هیچ تغییری بدهد
4. باید پرونده را به دیوان عالی بفرستد

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۴۵۸: تشدید ممنوع است، مگر آنکه مجازات حکم نخستین برخلاف جهات قانونی کمتر از حداقل قانونی باشد و شاکی یا دادستان تجدیدنظر خواسته باشد؛ در این صورت حداقل قانونی تعیین می‌شود.

تست ۴

کدام جرم برای فرجام‌خواهی در دیوان عالی کشور در ماده ۴۲۸ آمده است؟

1. تعزیری درجه‌ی ۷
2. تعزیری درجه‌ی ۳ و بالاتر
3. دیه کمتر از یک‌دهم دیه کامل
4. تعزیری درجه‌ی ۸

پاسخ: گزینه‌ی ۲. ماده ۴۲۸: جرایم موجب سلب حیات، قطع عضو، حبس ابد و تعزیری درجه‌ی سه و بالاتر، جنایات عمدی با دیه نصف دیه کامل یا بیشتر، و جرایم سیاسی و مطبوعاتی قابل فرجام است.

تست ۵

درخواست اعاده دادرسی عادی به کدام مرجع تسلیم می‌شود؟

1. دادگاه صادرکننده‌ی حکم
2. دادگاه تجدیدنظر استان
3. دیوان عالی کشور
4. رئیس قوه‌ی قضاییه

پاسخ: گزینه‌ی ۳. ماده ۴۷۶: درخواست اعاده دادرسی به دیوان عالی کشور تسلیم می‌شود و دیوان پس از احراز انطباق با ماده ۴۷۴ رسیدگی را به دادگاه هم‌عرض ارجاع می‌دهد. مسیر رئیس قوه‌ی قضاییه مربوط به ماده ۴۷۷ است.

سؤالات متداول