تفاوت دعوا، دعوی، دادخواست و شکایت چیست؟

نویسنده: سجاد یوسفی

در گفت‌وگوی روزمره همه‌ی این واژه‌ها را کنار هم و گاهی به جای هم می‌شنویم: «از او شکایت کردم»، «دعوا دارم»، «دادخواست دادم». اما در پرونده‌های قضایی و در متن‌هایی که داوطلبان آزمون وکالت می‌خوانند، هر واژه جای مشخصی دارد. این نوشته تفاوت‌ها را ساده و بدون پیچیدگی غیرضروری توضیح می‌دهد؛ برای بررسی کامل انواع دعاوی می‌توانید به صفحه‌ی انواع دعاوی هم سر بزنید.

دعوا و دعوی: دو شکل از یک واژه

«دعوی» شکل عربیِ نوشتن این واژه است که در قوانین قدیمی‌تر بیشتر دیده می‌شود و «دعوا» شکل فارسیِ نوشتن همان واژه است؛ قانون آیین دادرسی مدنی فعلی هم از شکل «دعوا» استفاده می‌کند. در زبان محاوره، «دعوا» گاهی معنای نزاع و درگیری هم می‌گیرد. وقتی در دادگاه از «طرح دعوی» حرف می‌زنیم، منظور بردن یک ادعا نزد دادگاه و درخواست رسیدگی به آن است، نه درگیری شخصی. بنابراین اگر کسی می‌پرسد «فرق دعوی و دعوا چیست؟»، پاسخ کوتاه این است که از نظر مفهوم تفاوت اساسی ندارند و فقط شکل نوشتن فرق می‌کند.

نکته‌ی مهم این است که برای طرح دعوی باید «ذی‌نفع» بود؛ یعنی ادعا باید به حق یا منفعت خودِ طرح‌کننده مربوط باشد. این اصل ساده در بیشتر پرونده‌ها مطرح می‌شود و داوطلبان آزمون هم با آن آشنا می‌شوند.

دادخواست چیست؟

دادخواست نوشته‌ی رسمی و ساختارمندی است که خواهان برای شروع یک دعوای حقوقی به دادگاه ارائه می‌دهد. در آن مشخصات طرفین، موضوع و خواسته، دلایل و مستندات و شرح ماجرا نوشته می‌شود. به شخصی که دعوا را طرح می‌کند «خواهان» و به طرف مقابل «خوانده» می‌گویند. دادخواست معمولاً از راه سامانه‌های الکترونیک قضایی یا دفاتر خدمات قضایی ثبت می‌شود و بعد از ثبت، پرونده شماره می‌گیرد و به شعبه ارجاع می‌شود.

اگر دعوا خارج از حوزه‌ی کیفری باشد، مثل مطالبه‌ی وجه یا الزام به تنظیم سند، مسیر معمول همین دادخواست است. نوشتن خواسته‌ی دقیق و روشن مهم‌ترین بخش آن است؛ ایراد در نوشتن خواسته ممکن است رسیدگی را به تأخیر بیندازد.

شکایت و شکواییه در پرونده‌ی کیفری

در امور کیفری، کسی که از ارتکاب جرم زیان دیده و خواهان تعقیب مرتکب است «شاکی» نامیده می‌شود و نوشته‌ای که برای شروع پرونده تنظیم می‌کند «شکواییه» است. طرف شکایت در قانون «مشتکی‌عنه» یا «متهم» نامیده می‌شود، نه «خوانده». شکایت معمولاً به دادسرا داده می‌شود و تحقیقات مقدماتی از همان جا آغاز می‌شود؛ البته در برخی جرایم سبک‌تر، پرونده به‌طور مستقیم در دادگاه مطرح می‌شود. شکایت را می‌توان کتبی یا شفاهی مطرح کرد.

در بعضی جرایم، شاکی خصوصی می‌تواند با گذشت، پرونده را پایان دهد؛ در بعضی دیگر، حتی با گذشت، جنبه‌ی عمومی جرم پابرجاست. اینکه کدام جرم چه وضعیتی دارد باید از متن قانون و با کمک وکیل بررسی شود و در این نوشته وارد جزئیات هر جرم نمی‌شویم.

جدول مقایسه

یک ماجرا، هم دعوای حقوقی و هم شکایت کیفری

گاهی یک رخداد هم جنبه‌ی حقوقی دارد و هم جنبه‌ی کیفری. برای مثال در یک فروش همراه با فریب، قربانی ممکن است شکایت کیفری مطرح کند و بازگرداندن پول و جبران خسارت را هم بخواهد. مطالبه‌ی ضرر و زیان ناشی از جرم قواعد خاص خود را دارد و گاهی در همان پرونده‌ی کیفری و با تقدیم دادخواست ضرر و زیان مطرح می‌شود. انتخاب مسیر و ترتیب آن‌ها به وضعیت پرونده بستگی دارد و باید با وکیل بررسی شود. برای ماجرای مشابه، مطلب کلاهبرداری اینترنتی را ببینید.

چرا این تفکیک برای آزمون وکالت مهم است؟

در سؤال‌های آزمونی، گاهی گزینه‌ها با جابه‌جا کردن اصطلاحات ساخته می‌شوند: «خواهان» در پرونده‌ی کیفری یا «متهم» در دعوای حقوقی. داوطلبی که اصطلاحات را دقیق می‌شناسد، این دام‌ها را راحت‌تر تشخیص می‌دهد. پیشنهاد این است که برای خودتان یک فهرست کوتاه از اصطلاحات بسازید و هر وقت در تست با واژه‌ی تازه‌ای روبه‌رو شدید، به آن اضافه کنید. این کار با روش آشنایی با آزمون وکالت هم هماهنگ است.

قدم بعدی

اگر داوطلب آزمون وکالت هستید و درباره‌ی برنامه‌ی آمادگی سؤال دارید، مشاوره‌ی کارشناس فروش رایگان است؛ این مشاوره درباره‌ی دوره‌ها و برنامه‌ی آزمون است و مشاوره‌ی حقوقی پرونده نیست. جلسه‌ی مشاوره با استاد یوسفی پولی است و فقط در صورت درخواست خودِ داوطلب برگزار می‌شود. اگر پرونده‌ی خاصی دارید، برای تصمیم درباره‌ی دعوا یا شکایت باید با وکیل مشورت کنید؛ این مطلب فقط آموزشی است. برای برنامه‌ی مطالعه‌ی آزمون هم می‌توانید از ماشین‌حساب درصد و تراز کمک بگیرید.

پرسش‌های پرتکرار