فهرست مطالب
- انواع چک در قانون صدور چک (ماده ۱)
- چک عادی
- چک تأییدشده
- چک تضمینشده
- چک مسافرتی
- چک صیادی چیست و چه فرقی با «انواع چک» دارد؟
- چک در وجه حامل، به‌نام یا به‌حواله‌کرد؟
- نکات آزمونی انواع چک
- سه تست با پاسخ تشریحی
- سؤال‌های متداول
- ۱. چند نوع چک در قانون داریم؟
- ۲. چک صیادی با چک عادی چه فرقی دارد؟
- ۳. چک تضمینشده را میشود ظهرنویسی کرد؟
- ۴. آیا هنوز میشود چک در وجه حامل نوشت؟
نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز
پاسخ کوتاه
ماده ۱ قانون صدور چک چهار نوع چک می‌شناسد: عادی، تأییدشده، تضمینشده و مسافرتی. «چک صیادی» نوع پنجمی نیست؛ شیوه‌ی ثبت و شناسایی همه‌ی برگه‌های چک در سامانهی صیاد بانک مرکزی است. چک «در وجه حامل» هم برای دستهچکهای تحویل‌شده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ ممنوع شده است.
اگر فقط یک جمله بخواهید: اعتبار چک عادی به اعتبار صادرکننده است؛ در چک تضمینشده بانک خودش صادرکننده است.
مردم چک را با اسم‌های مختلفی می‌شناسند: «چک بانکی»، «چک رمزدار»، «چک صیادی»، «چک حامل». ولی قانون فقط چهار نوع را تعریف کرده. فرق این نوع‌ها وقتی جدی میشود که پای وصول و ظهرنویسی در میان باشد، یا در آزمون وکالت یک گزینه‌ی تله‌ای ببینید. اینجا تفاوت‌ها را با متن قانون می‌بینیم.
انواع چک در قانون صدور چک (ماده ۱)
ماده ۱ این چهار نوع را برمی‌شمارد و تعریف هرکدام را در همان ماده آورده است. تبصرهی افزوده‌شده‌ی ۱۳۹۷ هم می‌گوید مقررات چک بر چک الکترونیکی (داده‌پیام) نیز اعمال میشود و بانک مرکزی باید دستورالعمل‌های مربوط را منتشر کند.
| نوع چک | چه کسی صادر می‌کند؟ | ضمانت پرداخت |
|---|---|---|
| عادی | شخص، از حساب جاری خودش نزد بانک | فقط اعتبار صادرکننده |
| تأییدشده | شخص، از حساب جاری خودش | بانک محال‌علیه پرداخت وجه را تأیید می‌کند |
| تضمینشده | بانک، به عهده‌ی همان بانک و به درخواست مشتری | پرداخت وجه را خود بانک تضمین می‌کند |
| مسافرتی | بانک صادر می‌کند؛ وجه در هر یک از شعب همان بانک یا توسط نمایندگان و کارگزاران آن پرداخت میشود | خود بانک |
چک عادی
همان چکی که همه دارند: شخص آن را به عهده‌ی حساب جاری خودش می‌نویسد. دارنده‌ی چنین چکی، تضمینی جز اعتبار صادرکننده ندارد. پس موجودی لازم است و اگر نبود، چک برگشت می‌خورد. در این حالت مسیر بعدی گواهی عدم پرداخت است که در اگر چک برگشت بخورد چه کار کنیم؟ توضیح داده‌ام.
چک تأییدشده
صادرکننده شخص است، ولی بانک محال‌علیه پرداخت وجه را تأیید می‌کند. این تأیید باعث میشود دارنده به غیر از اعتبار صادرکننده، تأیید بانک را هم در دست داشته باشد.
چک تضمینشده
این چک را خود بانک صادر می‌کند و به عهده‌ی همان بانک است. از ۱۴۰۰ قانون برای آن قاعده‌های سخت‌گیرانه‌تری گذاشته است (ماده ۲۴):
- فقط از طریق سامانهی صیاد صادر و تحویل میشود و درخواست‌کننده باید فرم را در شعبه و مقابل مسئول بانک پر کند؛ هویت و شماره حساب گیرنده روی چک ثبت میشود و علت درخواست صدور هم در سامانهی صیاد ثبت میشود.
- پرداخت فقط به همان گیرندهی مشخص در حسابش انجام میشود و ظهرنویسی برای انتقال آن معتبر نیست.
- ابطال و استرداد وجه فقط تا یک ماه پس از صدور و با ارائهی اصل چک ممکن است؛ پس از آن، پرداخت به گیرنده با تکمیل فرم‌های مبارزه با پولشویی انجام میشود.
- در صورت مفقودی، هم درخواست‌کننده و هم گیرنده باید به بانک بروند، برگه‌ی مفقودی و تعهد‌نامه‌ی عدم مطالبه امضا کنند و بانک پس از احراز هویت المثنی صادر می‌کند.
- مرتکب جعل چک تضمینشده یا استفاده از آن، علاوه بر مجازات قانونی، دو تا شش سال از گرفتن چک تضمینشده محروم میشود.
- پرداخت چک تضمینشده و مسافرتی را نمی‌توان متوقف کرد، مگر آن‌که بانک صادرکننده ادعای جعل کند (تبصره ۳ ماده ۱۴).
چک مسافرتی
بانک صادر می‌کند و وجه آن در هر یک از شعب همان بانک یا توسط نمایندگان و کارگزاران آن پرداخت میشود. در آزمون فهرست چهارنوعی ماده ۱ را کامل بدانید.
می‌خواهید قانون صدور چک و اسناد تجاری را در آزمون وکالت قوی بخوانید؟
در دوره‌ی قانون صدور چک دادرز مواد این قانون و اصلاحیه‌های آن، همراه با نکات و تله‌های تستی، آموزش داده شده است.
چک صیادی چیست و چه فرقی با «انواع چک» دارد؟
صیاد، سامانهی یکپارچه‌ی بانک مرکزی برای ثبت چک‌هاست. از نظر قانون، «صیادی بودن» نوع چک نیست؛ ویژگی چکی است که طبق ماده ۶ از دسته‌چک صادرشده در این سامانه آمده است. هر برگه‌ی چک شناسه‌ی یکتا دارد و ثبت میشود که چه کسی، چه مبلغی و با چه تاریخی صادر کرده یا گرفته است (ماده ۶ و ۲۱ مکرر).
نکته‌های مهمی که از ماده ۲۱ مکرر (و اصلاحی ۱۴۰۰ تبصرهی ۱) برمی‌آید:
- در دستهچکهای تحویل‌شده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹، تسویه فقط از طریق سامانهی چکاوک و بر پایه‌ی مبلغ و تاریخ ثبت‌شده در صیاد انجام میشود.
- اگر مالکیت چک در صیاد ثبت نشده باشد، چک از شمول این قانون خارج است و بانک باید از پرداخت امتناع کند.
- روی چنین برگه‌هایی عبارت «صدور و پشتنویسی چک بدون درج در سامانه صیاد فاقد اعتبار است» چاپ میشود.
- مبلغ چک نباید از تفاوت سقف اعتبار مجاز صادرکننده و تعهدات تسویه‌نشده‌اش بیشتر باشد (سقف اعتبار در متن مادهی ۲۱ مکرر آمده است).
- چک‌های دستهچکهای قدیمیتر تابع قانون زمان ارائهی دستهچکاند و برای پرداخت نیازی به ثبت در صیاد ندارند.
چک در وجه حامل، به‌نام یا به‌حواله‌کرد؟
طبق تبصرهی ۱ ماده ۲۱ مکرر، صدور و پشتنویسی چک در وجه حامل ممنوع است و انتقال چک با ثبت در صیاد جایگزین ظهرنویسی میشود. این حکم برای دستهچکهای تحویل‌شده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ است. اگر هنوز چکی از دستهچکهای قدیمی دست شماست، حکم همان زمان تحویل جاری است. سؤال آزمونی کلاسیک همین‌جاست: «چک در وجه حامل» برای چک‌های جدید غیرمجاز است، نه صرفاً «بی‌اعتبار‌تر».
مادهی ۳۱۲ قانون تجارت چک در وجه حامل و انتقال با امضای ظهر را مجاز میداند، اما برای دستهچکهای ارائهشده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ حکم خاص تبصرهی ۱ ماده ۲۱ مکرر اعمال میشود.
طبق رأی وحدت رویه‌ی ۸۷۰ هیئت عمومی دیوان عالی کشور (۱۴۰۴/۷/۲۲)، دعوای الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانهی صیاد مسموع نیست.
عبارت‌های «چک رمزدار» یا «چک بانکی» هم در گفتار عامه شنیده میشود. در ماده ۱ قانون صدور چک نوع جداگانه‌ای با این نام تعریف نشده؛ اگر بانک یا طرف معامله چنین واژه‌ای به‌کار برد، بپرسید دقیقاً کدام‌یک از چهار نوع ماده ۱ است.
نکات آزمونی انواع چک
- چهار نوع چک را به ترتیب ماده ۱ بدانید: عادی، تأییدشده، تضمینشده، مسافرتی.
- چک تضمینشده را خود بانک صادر می‌کند؛ ظهرنویسی آن معتبر نیست.
- دستور عدم پرداخت برای چک تضمینشده و مسافرتی جز در مورد جعل پذیرفته نیست (تبصره ۳ ماده ۱۴).
- «صیادی» نوع چک نیست؛ ثبت در سامانه است.
- چک در وجه حامل برای دستهچکهای پس از اسفند ۱۳۹۹ ممنوع است.
سه تست با پاسخ تشریحی
تست ۱. کدام نوع چک را بانک به عهده‌ی خودش و به درخواست مشتری صادر می‌کند؟
۱) عادی ۲) تأییدشده ۳) تضمینشده ۴) مسافرتی
پاسخ: گزینه ۳. طبق ماده ۱، چک تضمینشده را بانک به عهده‌ی همان بانک به درخواست مشتری صادر می‌کند. در چک مسافرتی هم بانک صادرکننده است، ولی ویژگی آن پرداخت در هر یک از شعب است.
تست ۲. درباره‌ی چک تضمینشده کدام گزینه صحیح است؟
۱) با ظهرنویسی قابل انتقال است. ۲) فقط به گیرندهی مشخصشده و در حساب او پرداخت میشود. ۳) هر زمان قابل ابطال است. ۴) بدون ثبت در صیاد هم صادر میشود.
پاسخ: گزینه ۲. بند ۲ ماده ۲۴: پرداخت فقط به گیرندهی مشخص در حسابش انجام میشود و ظهرنویسی فاقد اعتبار است. ابطال هم تنها تا یک ماه پس از صدور ممکن است و صدور فقط از طریق صیاد است.
تست ۳. صدور چک در وجه حامل از دسته‌چک تحویل‌شده در سال ۱۴۰۱ چه حکمی دارد؟
۱) مجاز است. ۲) فقط برای مبالغ کم مجاز است. ۳) ممنوع است. ۴) تنها با تأیید بانک مجاز است.
پاسخ: گزینه ۳. تبصرهی ۱ ماده ۲۱ مکرر: صدور و پشتنویسی چک در وجه حامل ممنوع است و دستهچکهای تحویل‌شده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ مشمول این حکم‌اند.
چقدر به نکات آزمونی این مبحث مسلط شدید؟
وارد سامانهی آزمون آنلاین دادرز شوید و تست‌های طبقه‌بندی‌شده‌ی حقوق تجارت را به‌همراه تحلیل ویدیویی روی تخته‌ی هوشمند بررسی کنید. برای یادگیری کامل مباحث هم می‌توانید دوره‌های آموزشی دادرز را ببینید.
سؤال‌های متداول
۱. چند نوع چک در قانون داریم؟
چهار نوع: عادی، تأییدشده، تضمینشده و مسافرتی (ماده ۱ قانون صدور چک).
۲. چک صیادی با چک عادی چه فرقی دارد؟
صیادی نوع چک نیست؛ یعنی چک در سامانهی صیاد بانک مرکزی ثبت و شناسهدار میشود. یک چک عادی هم میتواند صیادی باشد.
۳. چک تضمینشده را میشود ظهرنویسی کرد؟
نه. طبق ماده ۲۴، ظهرنویسی برای انتقال چک تضمینشده فاقد اعتبار است و وجه فقط به گیرندهی مشخصشده پرداخت میشود.
۴. آیا هنوز میشود چک در وجه حامل نوشت؟
برای دستهچکهای تحویل‌شده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ نه؛ صدور و پشتنویسی چک در وجه حامل ممنوع است. وضعیت دستهچکهای قدیمی را با وکیل یا بانک بررسی کنید.
سؤال حقوقی مشخصی دارید؟
این مقاله جنبهٔ آموزشی و عمومی دارد و برای وضعیت خاص شما نظر حقوقی نیست. اگر دربارهٔ موضوع خودتان پرسشی دارید، می‌توانید درخواست مشاورهٔ حقوقی ثبت کنید تا در صورت امکان با شما تماس گرفته شود.
ثبت درخواست به معنی پذیرش پرونده یا وکالت نیست و نتیجهٔ هیچ دعوایی را نمی‌توان پیش‌بینی یا تضمین کرد.
مقایسه‌ی کلی چک، سفته و برات را در تفاوت چک، سفته و برات ببینید. برای رفع سوءاثر پس از برگشت هم مراحل رفع سوءاثر چک صیادی را بخوانید. متن بر پایه قانون صدور چک با اصلاحات تا ۱۴۰۰ تنظیم شده؛ آخرین بررسی: ۳۰ مهر ۱۴۰۵.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
قانون جدید صدور چک در آزمون وکالت: ماده ۲۳، چک صیادی و نکات تستینویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه قانون صدور چک در سال ۱۳۹۷ (مصوب ۱۳۹۷/۸/۱۳) و دوباره…اجرت‌المثل ایام زوجیت و نحله چیست؟ شرایط و تفاوت‌هانویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز در هر پرونده‌ی طلاق، چند واژه‌ی مالی پشت سر هم می‌آید: مهریه،…اعسار و تقسیط مهریه؛ شرایط، مدارک و مراحل دادخواستنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز اگر مهریه‌ای بر دوش شماست که نمی‌توانید یکجا بپردازید، یا اگر مهریه‌ی…
مواعد و اعداد مهم در حقوق تجارت: جدول‌های آزمونی با شماره‌ی مادهنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه اعتراض‌نامه‌ی عدم پرداخت برات ظرف ۱۰ روز از سررسید (ماده…
دیدگاه‌ها ۰