فهرست مطالب
- اصلاحات ۱۳۹۷ و ۱۴۰۰: کدام تغییر مال کدام سال است؟
- ثبت، انتقال و ظهرنویسی چک در سامانهی صیاد (ماده ۶ و ۲۱ مکرر)
- چک بدون ثبت در صیاد چه میشود؟
- ماده ۲۳: اجراییه‌ی مستقیم دادگاه و «سه شرط»
- موارد مجاز دستور عدم پرداخت (ماده ۱۴ و ۵ مکرر)
- مقایسه‌ی راه‌های وصول وجه چک
- نکات آزمونی
- پنج تست با پاسخ تشریحی
- سؤال‌های متداول
- ۱. شرایط صدور اجراییه‌ی مستقیم چک طبق ماده ۲۳ چیست؟
- ۲. ظهرنویسی چک در سامانهی صیاد چگونه است؟
- ۳. مهلت اجراییه‌ی ماده ۲۳ چقدر است؟
- ۴. تست قانون صدور چک را از کجا تمرین کنیم؟
نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز
پاسخ کوتاه
قانون صدور چک در سال ۱۳۹۷ (مصوب ۱۳۹۷/۸/۱۳) و دوباره در ۱۴۰۰ (مصوب ۱۴۰۰/۱/۲۹) اصلاح شد. سه نکته‌ی پرتکرار: ثبت چک در سامانهی صیاد (ماده ۲۱ مکرر)، سه شرط اجراییه‌ی مستقیم دادگاه (ماده ۲۳: مشروط نبودن، تضمین نبودن و نبودن گواهی بر پایه‌ی دستور عدم پرداخت) و فهرست موارد دستور عدم پرداخت (ماده ۱۴).
مرکز آزمون دادرز برای شروع آزمون و مشاهده کارنامه تحلیلی کلیک کنید. آزمون تک‌درس، آزمون جامع، کارنامه و تحلیل عملکرداگر بخواهیم یک مبحث تجارت را «قانونی که هر سال باید به‌روز بخوانیم» نام ببریم، قانون صدور چک است. دلیلش ساده است: متن قدیمی را همه از بر دارند، ولی تستهای دقیق از جاهایی می‌آیند که متن عوض شده است. این مقاله فقط همان تغییرها را مرور می‌کند. اگر انواع چک را هنوز نخوانده‌اید، اول انواع چک و تفاوت‌ها را ببینید.
یک یادآوری: شماره‌ی مواد و مهلت‌های این مقاله از متن قانون با اصلاحات تا ۱۴۰۰/۱/۲۹ آمده است.
اصلاحات ۱۳۹۷ و ۱۴۰۰: کدام تغییر مال کدام سال است؟
بیشتر اشتباه‌های داوطلبان از قاطی کردن سال‌هاست. جدول زیر را یک بار با دقت بخوانید.
دوره‌های ویدیویی دادرز مشاهده دوره‌های آموزشی دادرز آموزش ویدیویی گام‌به‌گام با اساتید مرکز آزمون| سال اصلاح | مواد | موضوع |
|---|---|---|
| ۱۳۹۷/۸/۱۳ | تبصره‌ی ماده ۱ (چک الکترونیکی)، مواد ۴، ۵، ۶ و ۲۱ و تبصره‌ی ۱ آن (اصلاحی)، ماده ۲۳ (جایگزین)، و مواد ۵ مکرر، ۲۱ مکرر و ۲۴ (الحاقی) | گواهی عدم پرداخت با کد رهگیری، محدودیت‌های بانکی، سامانهی صیاد، چکاوک، اجراییه‌ی دادگاه |
| ۱۴۰۰/۱/۲۹ | ۶ (حذف عبارت «و مدت اعتبار»)، تبصره‌ی ۱ ماده ۲۱ مکرر، ماده ۲۴ (الحاقی) | زمان الزام ثبت در صیاد، چک تضمین‌شده، ماده‌ی قبلی ۲۴ شد ۲۵ |
یعنی ماده ۲۳ و ماده ۵ مکرر کار ۱۳۹۷ هستند و ماده ۲۴ (چک تضمین‌شده) کار ۱۴۰۰. در ۱۴۰۰ عبارت «و مدت اعتبار» و جمله‌ی «حداکثر مدت اعتبار چک از زمان دریافت دسته‌چک سه سال است» از ماده ۶ حذف شد.
ثبت، انتقال و ظهرنویسی چک در سامانهی صیاد (ماده ۶ و ۲۱ مکرر)
ماده ۶ می‌گوید بانک‌ها دسته‌چک را فقط از طریق سامانهی یکپارچه‌ی بانک مرکزی (صیاد) صادر می‌کنند. صیاد هویت متقاضی را بررسی می‌کند، سقف اعتبار تعیین میشود و به هر برگ چک شناسهی یکتا داده میشود.
ماده ۲۱ مکرر (الحاقی ۱۳۹۷) قلب بحث ظهرنویسی است:
ابزار رایگان دادرز برای محاسبه سریع درصد آزمون وکالت کلیک کنید. درصد خود را بزنید و همین حالا نتیجه را ببینید.- صیاد برای هر چک هویت دارنده، مبلغ و تاریخ را زیر شناسهی یکتای برگ ثبت می‌کند.
- انتقال چک پیش از وصول، با ثبت هویت دارندهی جدید زیر همان شناسه ممکن است.
- مبلغ چک نباید از تفاضل سقف اعتبار مجاز و تعهدات چکی تسویه‌نشده بیشتر باشد.
می‌خواهید قانون صدور چک را در آزمون وکالت قوی بخوانید؟
اگر پیگیری اصلاحات و مواد پراکنده‌ی این قانون زمان‌بر است، در دوره‌ی قانون صدور چک دادرز مواد با تکیه بر متن قانون و به‌روز آموزش داده شده است.
چک بدون ثبت در صیاد چه میشود؟
تبصره‌ی ۱ ماده ۲۱ مکرر، که در ۱۴۰۰ اصلاح شد، دو حالت را از هم جدا می‌کند و تست‌ساز هم همین جدایی را دوست دارد:
- دستهچکهای ارائهشده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ (یعنی از ۱۴۰۰/۱/۱): تسویه فقط از طریق سامانهی چکاوک و بر اساس اطلاعات ثبت‌شده در صیاد انجام میشود. اگر مالکیت چک در صیاد ثبت نشده باشد، چک مشمول این قانون نیست و بانک باید از پرداخت آن خودداری کند.
- دستهچکهای پیش از آن تاریخ: تابع قانون زمان ارائه‌ی دسته‌چک‌اند و بانک می‌تواند آن‌ها را بدون ثبت در صیاد پرداخت کند.
همین تبصره صدور و پشت‌نویسی چک در وجه حامل را ممنوع کرده و می‌گوید ثبت انتقال در صیاد جای ظهرنویسی را میگیرد. هشدار هم باید روی برگ چک چاپ شود: صدور و پشت‌نویسی چک بدون ثبت در صیاد بی‌اعتبار است. نتیجه‌ی مدنی چک بی‌ثبت (مثلاً این‌که آیا همچنان سند عادی است) در متن قانون نیامده و داوطلب نباید از خودش بسازد.
نکته‌ی دیگر: ماده ۲۴ (الحاقی ۱۴۰۰) درباره‌ی چک تضمین‌شده است. چنین چکی فقط از طریق سامانهی صیاد صادر میشود، گیرنده‌ی آن مشخص است و پرداخت فقط به همان گیرنده و حسابش انجام میشود؛ ظهرنویسی آن برای انتقال معتبر نیست. درخواست‌کننده ظرف یک ماه از صدور می‌تواند چک تضمین‌شده را ابطال کند.
ماده ۲۳: اجراییه‌ی مستقیم دادگاه و «سه شرط»
ماده ۲۳ سه شرط دارد. دارنده‌ای که گواهی عدم پرداخت دارد، می‌تواند از دادگاه صالح اجراییه برای مبلغ کسری و حق‌الوکاله‌ی تعرفه بخواهد. دادگاه اجراییه را علیه صاحب حساب یا صادرکننده یا هر دو صادر می‌کند، مشروط بر این‌که:
- وصول وجه چک منوط به تحقق شرط (شرطی که در متن آمده) نباشد؛
- در متن چک قید نشده باشد که بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی صادر شده است؛
- گواهی عدم پرداخت بر اساس دستور عدم پرداخت موضوع ماده ۱۴ و تبصره‌های آن صادر نشده باشد.
بعد از ابلاغ، صادرکننده ده روز فرصت دارد: بپردازد، با موافقت دارنده ترتیب پرداخت بدهد، یا مالی معرفی کند که اجرای حکم با آن ممکن باشد. اگر نکند، اجرای احکام دادگاه بر اساس قانون نحوه‌ی اجرای محکومیت‌های مالی (۱۳۹۴) ادامه می‌دهد. طرح دعوا از سوی صادرکننده یا قائم‌مقام او، مانند ادعای مشروط یا تضمینی بودن چک یا تحصیل آن از راه کلاهبرداری، خیانت در امانت یا جرم دیگر، مانع اجرا نیست. فقط اگر دادگاه ظن قوی پیدا کند یا اجرا ضرر جبران‌ناپذیر داشته باشد، با اخذ تأمین مناسب قرار توقف می‌دهد. اگر ادعا مستند به سند رسمی باشد، یا صادرکننده مدعی مفقودی چک باشد و دادگاه دلایل را بپذیرد، توقف بدون تأمین است. این دعاوی خارج از نوبت رسیدگی می‌شوند.
مثالی ساده: چکی در متن خود نوشته «بابت تضمین قرارداد». دارنده با گواهی عدم پرداخت می‌آید و اجراییه می‌خواهد. شرط دوم ماده ۲۳ نیست، پس مسیر اجراییه‌ی ماده ۲۳ بسته است و دارنده باید از راه‌های دیگر، مثل دادخواست مطالبه‌ی وجه چک، اقدام کند. جزئیات مراحل را در اگر چک برگشت بخورد چه کار کنیم؟ دیده‌ایم.
موارد مجاز دستور عدم پرداخت (ماده ۱۴ و ۵ مکرر)
ماده ۱۴ اجازه می‌دهد صادرکننده، ذی‌نفع یا قائم‌مقام قانونی آن‌ها کتباً به بانک دستور عدم پرداخت بدهند. دستور باید صریحاً بگوید چک یکی از این وضعیت‌ها را دارد:
- مفقود شده؛
- سرقت شده؛
- جعل شده؛
- از طریق کلاهبرداری تحصیل شده؛
- از طریق خیانت در امانت تحصیل شده؛
- از طریق جرائم دیگر تحصیل شده.
تبصره‌ها را هم بخوانید. طبق تبصره‌ی ۱، ذی‌نفع کسی است که چک به نام او صادر یا ظهرنویسی شده یا به او واگذار شده، از جمله چک در وجه حامل. وجه چک تا تعیین تکلیف در مرجع قضایی یا انصراف دستوردهنده نزد بانک مسدود می‌ماند. دستوردهنده باید پس از اعلام به بانک، شکایت خود را به مرجع قضایی بدهد و حداکثر ظرف یک هفته گواهی تقدیم شکایت را به بانک تسلیم کند. وگرنه بانک به تقاضای دارنده، وجه چک را از موجودی پرداخت می‌کند. اگر خلاف ادعا ثابت شود، دستوردهنده به مجازات ماده ۷ و جبران خسارت دارنده محکوم میشود. چک تضمین‌شده و مسافرتی را نمی‌توان دستور عدم پرداخت داد، مگر آن‌که بانک صادرکننده ادعای جعل کند.
ماده ۵ مکرر (۱۳۹۷) پیامد برگشت را می‌گوید: بعد از ثبت و گذشت ۲۴ ساعت، تا رفع سوءاثر، بانک‌ها حساب و کارت جدید نمی‌دهند، موجودی را تا سقف کسری مسدود می‌کنند و تسهیلات، ضمانت‌نامه و اعتبار اسنادی نمی‌دهند. تبصره‌ی ۴ همین ماده استثنا دارد: محدودیت‌های این ماده درباره‌ی گواهی صادرشده به علت دستور عدم پرداخت ماده ۱۴ اعمال نمی‌شود. راه‌های رفع سوءاثر را در مراحل رفع سوءاثر چک صیادی خوانده‌ایم.
مقایسه‌ی راه‌های وصول وجه چک
| راه | مبنا | شرط یا مهلت | نکته‌ی آزمونی |
|---|---|---|---|
| اجراییه‌ی دادگاه | ماده ۲۳ (۱۳۹۷) | گواهی عدم پرداخت؛ مشروط نبودن، تضمین نبودن، نبودن گواهی بر پایه‌ی ماده ۱۴؛ ده روز پس از ابلاغ | دادگاه اجراییه می‌دهد، نه بانک |
| اجرای ثبت | ماده ۲ | اصل چک و گواهی عدم پرداخت نزد اداره‌ی ثبت؛ گواهی بانک بر مطابقت امضا | اجراییه را اداره‌ی ثبت صادر می‌کند، نه دادگاه |
| شکایت کیفری | مواد ۷ و ۱۱ | فقط با شکایت دارنده؛ شش ماه مراجعه به بانک و شش ماه شکایت از تاریخ گواهی | انتقال‌گیرنده‌ی پس از برگشت شاکی نیست، مگر انتقال قهری |
| دعوای حقوقی (دادخواست) | قواعد عمومی مطالبه‌ی وجه با دادخواست؛ خسارت تأخیر و هزینه‌ها: تبصره‌ی ماده ۲ | برای هر چکی، از جمله چکی که شرایط ماده ۲۳ را ندارد | مطالبه‌ی اصل وجه و خسارت |
مدت حبس ماده ۷ پلکانی و وابسته به مبلغ چک است و مبالغ آن با مصوبه‌ی هیئت وزیران تعدیل شده؛ عدد را از متن رسمی روز بخوانید.
یک نکته‌ی رفتاری: این‌که کدام راه را انتخاب کنیم به نوع چک بستگی دارد. چک سالم و بدون شرط، راه اجراییه را باز دارد؛ چک تضمینی یا مشروط، نه. از همین‌جا میشود فهمید تست‌ساز کجا گیر می‌دهد.
نکات آزمونی
- ماده ۲۳ سه شرط دارد: مشروط نبودن، تضمین نبودن، نبودن گواهی بر پایه‌ی ماده ۱۴.
- مهلت دارندهی چک در ماده ۱۱ دو مهلت شش‌ماهه است؛ مهلت ده‌روزه‌ی ماده ۲۳ مال صادرکننده است.
- دستهچکهای ارائهشده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ (یعنی از ۱۴۰۰/۱/۱): ثبت در صیاد لازم است (اصلاح ۱۴۰۰)؛ دسته‌چک پیش از آن تابع قانون زمان ارائه است و بدون ثبت در صیاد پرداخت میشود.
- موارد ماده ۱۴: مفقودی، سرقت، جعل، کلاهبرداری، خیانت در امانت، جرائم دیگر؛ شکایت ظرف یک هفته.
- چک تضمین‌شده و مسافرتی: دستور عدم پرداخت فقط با ادعای جعل از سوی بانک صادرکننده.
- ماده ۵ مکرر: ۲۴ ساعت پس از ثبت.
پنج تست با پاسخ تشریحی
تست ۱. کدام مورد از شرایط صدور اجراییه‌ی مستقیم دادگاه برای چک برگشتی (ماده ۲۳) است؟
۱) داشتن حکم قطعی کیفری ۲) ثبت چک نزد دفتر اسناد رسمی ۳) گذشت سه سال از صدور چک ۴) صادر نشدن گواهی عدم پرداخت بر پایه‌ی دستور عدم پرداخت ماده ۱۴
پاسخ: گزینه ۴. ماده ۲۳ سه شرط دارد که یکی همین است. گزینه‌ی ۱: اجراییه‌ی ماده ۲۳ مبتنی بر گواهی عدم پرداخت است، نه حکم کیفری. گزینه‌های ۲ و ۳ در ماده نیامده است.
تست ۲. دارندهی چکی که در متن آن نوشته شده «بابت تضمین انجام معامله» با گواهی عدم پرداخت به دادگاه مراجعه می‌کند. وضعیت اجراییه‌ی ماده ۲۳ چیست؟
۱) صادر میشود، چون گواهی دارد ۲) صادر میشود اگر صادرکننده حاضر نشود ۳) صادر میشود اگر بانک تأیید کند ۴) صادر نمی‌شود
پاسخ: گزینه ۴. یکی از سه شرط ماده ۲۳ این است که در چک قید نشده باشد بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است. وجود گواهی به‌تنهایی کافی نیست (رد ۱). حضور یا غیبت صادرکننده و تأیید بانک شرط نیست (رد ۲ و ۳).
تست ۳. طبق تبصره‌ی ۱ ماده ۲۱ مکرر (اصلاحی ۱۴۰۰)، چک صادرشده از دسته‌چکی که پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ (یعنی از ۱۴۰۰/۱/۱) ارائه شده و مالکیت آن در صیاد ثبت نشده، چه حکمی دارد؟
۱) در وجه حامل معتبر است ۲) بانک باید از پرداخت خودداری کند و چک مشمول این قانون نیست ۳) اجراییه‌ی ماده ۲۳ را میگیرد ۴) با ظهرنویسی معتبر میشود
پاسخ: گزینه ۲. متن تبصره همین را می‌گوید. گزینه‌ی ۱: صدور و پشت‌نویسی در وجه حامل ممنوع است. گزینه‌ی ۳: ماده ۲۳ برای چک مشمول قانون است. گزینه‌ی ۴: ثبت انتقال در صیاد جای ظهرنویسی را میگیرد، نه ظهرنویسی کاغذی.
تست ۴. کدام مورد در ماده ۱۴ از موارد صریح دستور عدم پرداخت نیست؟
۱) مفقود شدن چک ۲) جعل چک ۳) نبودن موجودی کافی در حساب ۴) تحصیل چک از طریق خیانت در امانت
پاسخ: گزینه ۳. کمبود موجودی موضوع ماده ۵ و برگشت چک است و ادعای ماده ۱۴ نیست. مفقودی، جعل و خیانت در امانت در ماده ۱۴ آمده‌اند.
تست ۵. بر اساس ماده ۱۴ و تبصره‌های آن، دستوردهنده‌ی عدم پرداخت باید چه کند؟
۱) پس از اعلام به بانک، شکایت را به مرجع قضایی بدهد و حداکثر ظرف یک هفته گواهی تقدیم شکایت را به بانک تسلیم کند ۲) ظرف ده روز دادخواست حقوقی بدهد ۳) ظرف شش ماه به بانک مرکزی مراجعه کند ۴) فقط در دفتر اسناد رسمی اقرار کند
پاسخ: گزینه ۱. تبصره‌ی ۲ ماده ۱۴ همین مهلت یک‌هفته‌ای را دارد؛ در غیر این صورت بانک به تقاضای دارنده وجه چک را از موجودی پرداخت می‌کند. ده روز مال صادرکننده در ماده ۲۳ است و شش ماه مال ماده ۱۱.
چقدر به نکات آزمونی این مبحث مسلط شدید؟
وارد سامانهی آزمون آنلاین دادرز شوید و تستهای حقوق تجارت را به همراه تحلیل ویدیویی روی تخته‌ی هوشمند بررسی کنید. برای یادگیری کامل‌تر هم می‌توانید دوره‌ی جامع حقوق تجارت ۱ تا ۴ را ببینید.
سؤال‌های متداول
۱. شرایط صدور اجراییه‌ی مستقیم چک طبق ماده ۲۳ چیست؟
داشتن گواهی عدم پرداخت و سه شرط: چک مشروط نباشد، در متن آن تضمین انجام معامله یا تعهدی قید نشده باشد، و گواهی بر پایه‌ی دستور عدم پرداخت ماده ۱۴ صادر نشده باشد.
۲. ظهرنویسی چک در سامانهی صیاد چگونه است؟
طبق ماده ۲۱ مکرر، انتقال چک پیش از وصول با ثبت هویت دارندهی جدید زیر شناسهی همان برگ انجام میشود و برای دستهچکهای ارائهشده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ (یعنی از ۱۴۰۰/۱/۱) ثبت انتقال در صیاد جای ظهرنویسی را میگیرد.
۳. مهلت اجراییه‌ی ماده ۲۳ چقدر است؟
پس از ابلاغ اجراییه، صادرکننده ده روز فرصت دارد که بپردازد، با دارنده ترتیب پرداخت بدهد یا مالی معرفی کند.
۴. تست قانون صدور چک را از کجا تمرین کنیم؟
بعد از مرور متن قانون، در سامانهی آزمون دادرز تستهای طبقهبندیشدهی تجارت را حل کنید و به پاسخهای مستند به ماده توجه کنید.
برای مرور فهرست قوانین خاص آزمون، فهرست قوانین خاص آزمون وکالت و برای تفاوت چک با سفته و برات، تفاوت چک، سفته و برات را ببینید. متن بر پایه‌ی قانون صدور چک با اصلاحات تا ۱۴۰۰/۱/۲۹ است. آخرین بررسی متن: ۳۰ مهر ۱۴۰۵.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
اعمال تجاری ذاتی و تبعی: شرح مواد ۱ تا ۵ قانون تجارتنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه عمل تجاری ذاتی عملی است که ماده ۲ قانون تجارت…
انواع شرکت‌های تجاری در قانون تجارت: هفت شرکت را مقایسه کنیمنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه ماده ۲۰ قانون تجارت شرکت‌های تجارتی را «هفت قسم» می‌داند:…
معاملات تاجر ورشکسته در قانون تجارت: تحلیل مواد ۴۱۸، ۴۲۳ و ۴۲۴نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه سرنوشت معامله‌ی تاجر به زمان انجام آن بستگی دارد. پس…
دیدگاه‌ها ۰