فهرست مطالب
- مفهوم مسئولیت کیفری
- سن مسئولیت کیفری
- جنون و عوامل رافع مسئولیت
- اکراه و اجبار
- اشتباه و جهل
- جدول مقایسه‌ی عوامل رافع مسئولیت
- نکات تستی و تله‌های رایج
- حکم خواب و بیهوشی در ارتکاب جنایت چیست؟
- اگر کسی به قصد ارتکاب جرم معینی، خود را مست کند و همان جرم را انجام دهد، حکمش چیست؟
- آیا عوامل رافع مسئولیت کیفری به شرکا و معاونان جرم سرایت می‌کند؟
- در اکراه بر جنایت بر عضو، چه کسی قصاص می‌شود؟
- قدم بعدی
پاسخ کوتاه: در حقوق جزای عمومی، مسئولیت کیفری قابلیت انتساب جرم به مرتکب و تحمل مجازات است که طبق ماده‌ی ۱۴۰ قانون مجازات اسلامی، تنها زمانی محقق است که فرد حین ارتکاب جرم عاقل، بالغ و مختار باشد (به جز اکراه بر قتل که حکم آن در کتاب قصاص آمده است). هرگاه به واسطه‌ی عواملی چون صغر سن، جنون یا اکراه یکی از این شرایط وجود نداشته باشد، یا جهل و اشتباه علم و قصد لازم برای تحقق جرم را از بین ببرد، مسئولیت کیفری مرتکب منتفی یا تعدیل می‌گردد.
مفهوم مسئولیت کیفری
مسئولیت کیفری یک امر شخصی است و کسی را نمی‌توان به خاطر جرم دیگری مجازات کرد (مگر در موارد استثنایی مسئولیت قانونی یا تسبیب که در واقع مجازاتِ تقصیر خودِ فرد است). تفاوت مهمی میان «عوامل موجهه‌ی جرم» (مانند دفاع مشروع، حکم قانون یا رضایت مجنی‌علیه در موارد مجاز که وصف مجرمانه را از عمل زائل می‌کنند) و «عوامل رافع مسئولیت کیفری» (مانند صغر، جنون و اکراه که عمل همچنان جرم است اما مرتکب به دلیل نقص در ادراک یا اراده مجازات نمی‌شود) وجود دارد. برای مطالعه‌ی دقیق این مرز، مطلب دفاع مشروع در قانون مجازات اسلامی و عوامل رافع مسئولیت را بررسی کنید.
سن مسئولیت کیفری
در قانون مجازات اسلامی، افراد نابالغ (اطفال) مبرا از مسئولیت کیفری هستند و در صورت ارتکاب رفتاری که طبق قانون جرم است، تنها مشمول اقدامات تأمینی و تربیتی می‌شوند. در مورد اطفال و نوجوانان کمتر از هجده سال نیز قانون‌گذار رژیم افتراقی خاصی پیش‌بینی کرده است:
- در جرایم تعزیری، مجازات‌های بزرگسالان بر آن‌ها اعمال نمی‌شود، بلکه بر اساس طبقه‌بندی سنی مقرر در قانون، تصمیمات اصلاحی، تربیتی یا نگهداری در کانون اصلاح و تربیت اتخاذ می‌گردد.
- در جرایم مستوجب حد و قصاص نیز، هرگاه افراد بالغ کمتر از هجده سال، ماهیت جرم انجام‌شده یا حرمت آن را درک نکنند و یا در رشد و کمال عقل آنان شبهه وجود داشته باشد، به حد یا قصاص محکوم نمی‌شوند و حسب مورد با توجه به سن، به مجازات‌های پیش‌بینی‌شده برای اطفال و نوجوانان محکوم می‌شوند (ماده‌ی ۹۱).
جنون و عوامل رافع مسئولیت
اختلال روانی در زمان ارتکاب جرم، به نحوی که مرتکب فاقد اراده یا قوه‌ی تمییز باشد، جنون محسوب می‌شود و رافع مسئولیت کیفری است (اعم از جنون دائمی یا ادواری در حالت افاقه نداشتن). با این حال، رفع مسئولیت کیفری مانع از ضمان مالی (پرداخت دیه یا جبران خسارت از اموال مجنون یا توسط عاقله بر حسب مورد) نمی‌شود. همچنین اگر جنون پس از ارتکاب جرم و پیش از صدور حکم قطعی عارض شود، اصولاً تعقیب و دادرسی تا زمان افاقه متوقف می‌شود (تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری)؛ اما در جرایم موجب حد، جنونِ پس از صدور حکم قطعی موجب سقوط حد نیست، و نسبت به قصاص، دیه و ضرر و زیان ناشی از جرم، جنون مانع تعقیب و رسیدگی نیست (تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۱۵۰ قانون مجازات اسلامی). برای آشنایی با رکن روانی در مراحل ارتکاب جرم، مطلب شروع به جرم در قانون مجازات اسلامی را نیز مطالعه کنید.
اکراه و اجبار
طبق ماده‌ی ۱۵۱، هرگاه کسی بر اثر اکراه غیرقابل تحمل مرتکب رفتاری شود که طبق قانون جرم محسوب می‌شود، مجازات نمی‌گردد (اجبار مادی نیز به دلیل سلب اختیار، با شرط «مختار بودن» در ماده‌ی ۱۴۰ مانع مسئولیت است):
- در جرایم موجب تعزیر، اکراه‌شونده مجازات نمی‌شود و اکراه‌کننده به مجازات فاعل جرم محکوم می‌شود؛ در جرایم موجب حد و قصاص طبق مقررات مربوط رفتار می‌شود (ماده‌ی ۱۵۱).
- استثنای مهم در قتل (قصاص): در جنایت بر نفس (قتل عمد)، اکراه مجوز قتل نیست؛ بنابراین اگر کسی بر اثر اکراه دیگری را به قتل برساند، خودِ مباشر (مکرَه) قصاص می‌شود و اکراه‌کننده به حبس تعزیری درجه‌ی یک محکوم می‌گردد (ماده‌ی ۳۷۵ اصلاحی ۱۳۹۹) (مگر آنکه مکرَه طفل غیرممیز یا مجنون باشد که در این صورت فقط اکراه‌کننده قصاص می‌شود).
اشتباه و جهل
در حقوق جزا، جهل و اشتباه به دو دسته تقسیم می‌شود:
- جهل به حکم (قانون): اصل کلی آن است که پس از انتشار قانون، ادعای جهل به قانون مسموع نیست، مگر آنکه تحصیل علم عادتاً برای وی ممکن نباشد و یا جهل به حکم شرعاً عذر محسوب شود (ماده‌ی ۱۵۵)؛ همچنین در جرایم موجب حد، مرتکب تنها در صورتی مسئول است که به حرمت شرعی رفتار نیز آگاه باشد (ماده‌ی ۲۱۷). جهل به نوع یا میزان مجازات مانع مجازات نیست.
- جهل به موضوع: اشتباه در موضوع جرم (مثلاً برداشتن مال دیگری به تصور اینکه مال خودِ اوست، یا تیراندازی به شکار که بعداً معلوم شود انسان بوده است) قصد مجرمانه و عمد را زائل می‌کند و جرم عمدی محقق نمی‌شود (هرچند ممکن است موجب ضمان مالی یا مسئولیت شبه عمد و خطای محض گردد).
جدول مقایسه‌ی عوامل رافع مسئولیت
جدول زیر آثار عوامل رافع مسئولیت را در یک نگاه نشان می‌دهد:
| عامل رافع مسئولیت | شرط زمانی | اثر بر مجازات مرتکب | اثر بر مسئولیت مدنی و دیه |
|---|---|---|---|
| صغر (عدم بلوغ) | در حین ارتکاب جرم | عدم مسئولیت کیفری (اعمال اقدامات تربیتی) | ضمان مالی و دیه باقی است (بر عهده عاقله یا از مال طفل بر حسب مورد) |
| جنون | در حین ارتکاب جرم | رفع کامل مسئولیت کیفری (نگهداری در مراکز درمانی در صورت خطرناک بودن) | ضمان مالی و دیه باقی است |
| اجبار و اکراه | در حین ارتکاب جرم | رفع مسئولیت کیفری (به استثنای اکراه در قتل عمد که مباشر قصاص می‌شود) | در جنایات، دیه بر حسب مورد بر عهده اکراه‌کننده یا عاقله است |
| مستی و بی‌ارادگی | در حین ارتکاب جرم | مستی حاصل از مصرف اختیاری مانع مجازات نیست، مگر ثابت شود مرتکب حین ارتکاب به‌طور کلی مسلوب‌الاختیار بوده است؛ اگر مصرف به منظور ارتکاب جرم یا با علم به تحقق آن باشد، به مجازات هر دو جرم محکوم می‌شود (ماده‌ی ۱۵۴) | ضمان مالی و دیه در هر حال پابرجاست |
| جهل به موضوع | در حین ارتکاب جرم | زوال رکن عمد (تبدیل به غیرعمد یا رفع کامل جرم در جرایم صرفاً عمدی) | مسئولیت مدنی و دیه در جنایات غیرعمدی باقی است |
نکات تستی و تله‌های رایج
برای مرور جامع و حل تست‌های بیشتر، مطالعه‌ی راهنمای جامع حقوق جزا برای آزمون وکالت و تست حقوق جزا آزمون وکالت بسیار راهگشاست.
حکم خواب و بیهوشی در ارتکاب جنایت چیست؟
کسی که در حال خواب یا بیهوشی مرتکب رفتاری شود که موجب جنایت گردد، به دلیل فقدان قصد و اراده، مجازات کیفری (قصاص یا تعزیر) نمی‌شود و جنایت او در حکم خطای محض است؛ مگر آنکه خود آگاهانه سبب وقوع جنایت در حال خواب شده باشد.
اگر کسی به قصد ارتکاب جرم معینی، خود را مست کند و همان جرم را انجام دهد، حکمش چیست؟
در این فرض، مرتکب هم به مجازات شرب خمر (یا مصرف مسکر) و هم به مجازات جرم ارتکابی محکوم خواهد شد.
آیا عوامل رافع مسئولیت کیفری به شرکا و معاونان جرم سرایت می‌کند؟
خیر؛ عوامل رافع مسئولیت کیفری (برخلاف عوامل موجهه‌ی جرم) جنبه‌ی شخصی دارند و صرفاً از همان فردِ صغیر، مجنون یا مکرَه رفع مسئولیت می‌کنند و تاثیری در مسئولیت کیفری شریک یا معاون عاقل و بالغ ندارند.
در اکراه بر جنایت بر عضو، چه کسی قصاص می‌شود؟
برخلاف قتل نفس، طبق ماده‌ی ۳۷۷ قانون مجازات اسلامی «اکراه در جنایت بر عضو موجب قصاص اکراه‌کننده است»؛ یعنی در جنایت بر عضو، اکراه‌کننده (نه مباشرِ مکرَه) قصاص می‌شود.
قدم بعدی
اگر درباره‌ی مسیر مطالعه و مرور مباحث حقوق جزای عمومی سؤال دارید، می‌توانید از «مشاوره‌ی رایگان کارشناس دادرز» استفاده کنید.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
دفاع مشروع در قانون مجازات اسلامی و عوامل رافع مسئولیت کیفری (مواد ۱۴۰ تا ۱۵۹)نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز مهاجمی با چاقو وارد خانه‌ی شما می‌شود و شما برای نجات جان…
کیفریخرید دوره مجموعه قوانین خاص حقوقی و کیفری| بهترین دوره قانون خاص مسئولیت مدنیاگر موردی در قانون عام مطرح شود و پس از آن قانون خاصی مشخص گردد که با قانون عام در یک راستا…
دیدگاه‌ها ۰