غصب، اتلاف و تسبیب در حقوق مدنی: مسئولیت‌های قهری

نویسنده: سجاد یوسفی

غصب: تعریف و آثار

غصب عبارت است از استیلا بر حق غیر به نحو عدوان. اثبات ید بر مال غیر بدون مجوز نیز در حکم غصب است. ید غاصب شدیدترین نوع ید ضمانی است؛ یعنی غاصب مکلف به رد عین مال به مالک است و در صورت تلف یا نقص عین (حتی اگر بر اثر قوه‌ی قاهره باشد و غاصب هیچ تقصیری در تلف نداشته باشد)، ضامن مثل یا قیمت آن خواهد بود. همچنین غاصب ضامن منافع مال در مدت غصب است، چه از آن منافع استیفا کرده باشد و چه مال را معطل گذاشته باشد (منافع مستوفات و غیرمستوفات). در جایی که غاصب مال مغصوب را به دیگری منتقل کند، قواعد غصب با مباحث معامله فضولی در قانون مدنی و همچنین سیر تا پیاز معامله فضولی و سقوط تعهدات گره می‌خورد.

اتلاف: تعریف و مسئولیت مُتلف

بر پایه قاعده‌ی «من اتلف مال الغیر فهو له ضامن»، هرکس مال دیگری را بالمباشره تلف کند، ضامن آن است؛ چه عمداً تلف کرده باشد و چه بدون عمد، و چه عین باشد و چه منفعت. ویژگی برجسته‌ی اتلاف در قانون مدنی آن است که مسئولیتِ متلف (مباشر تلف) نیازمند اثبات تقصیر از سوی زیان‌دیده نیست و صرف وجود رابطه‌ی علیت مستقیم میان فعل متلف و تلف مال برای تحقق ضمان کافی است (مگر آنکه فعل ناشی از دفاع مشروع یا قوه‌ی قاهره باشد).

تسبیب: تعریف و شرایط

تسبیب در جایی است که شخص، خود مستقیماً مال را تلف نمی‌کند، بلکه کاری انجام می‌دهد (مانند حفر چاه در معبر عمومی یا رها کردن حیوان خطرناک) که بر اثر آن، مال دیگری تلف می‌شود. در تسبیب، برخلاف اتلاف، به نظر غالب حقوقدانان (با استناد به مواد ۳۳۳ و ۳۳۴ ق.م.؛ هرچند ماده‌ی ۳۳۱ مطلق است و نظرها متفاوت است) تحقق مسئولیت منوط به آن است که مسبِّب تعدی یا تفریط (تقصیر) کرده باشد و کاری را انجام داده باشد که نوعاً سبب تلف است یا قانوناً مجاز به انجام آن نبوده است.

جدول مقایسه‌ی غصب، اتلاف و تسبیب

مقایسه‌ی این سه نهاد برای پاسخگویی به تست‌های حقوق مدنی ضروری است:

مثال‌های ساده

• غصب: تصرف عدوانی خودروی دیگری؛ که حتی اگر صاعقه به خودرو برخورد کند، غاصب ضامن است.
• اتلاف: شکستن مستقیم شیشه‌ی مغازه‌ی دیگری هنگام لغزیدن پا؛ که فرد ضامن جبران خسارت است.
• تسبیب: روشن کردن آتش در ملک شخصی در روز طوفانی که به ملک همسایه سرایت کند؛ که به دلیل تعدی و تفریط، فرد مسبب ضامن است.

ارتباط با قانون مسئولیت مدنی

در حالی که قانون مدنی بر جبران خسارات مادی از زاویه‌ی اتلاف و تسبیب متمرکز است، قانون مسئولیت مدنی قلمرو جبران خسارت را به خسارات معنوی گسترش داده (ماده‌ی ۱ قانون مسئولیت مدنی) و مبنای عام تقصیر را به رسمیت شناخته است؛ هرچند درباره‌ی چگونگی جمع مبنای قانون مدنی و قانون مسئولیت مدنی در دکترین حقوقی نظرها متفاوت است. برای یادگیری جزئیات این قانون، حتماً مطلب قانون خاص مسئولیت مدنی و نکات تستی آزمون وکالت را مطالعه کنید.

نکات تستی و پرسش‌های متداول

قدم بعدی

اگر درباره‌ی مسیر مطالعه و جمع‌بندی درس حقوق مدنی سؤال دارید، می‌توانید از «مشاوره‌ی رایگان کارشناس دادرز» استفاده کنید.