جرایم سایبری کدامند؟ + نحوه شکایت و پیگیری دقیق

گسترش استفاده از اینترنت و خدمات الکترونیکی در کنار تمام مزایا، معایبی هم دارد که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به شکل‌گیری نوع خاصی از جرایم، تحت عنوان جرایم سایبری اشاره کرد. این دسته از جرایم که کلاهبرداری‌های اینترنتی، دسترسی غیرمجاز به اطلاعات، سرقت داده‌ها و… برخی از آن‌ها هستند، از طریق نهادهای مختلف قابل پیگیری و رسیدگی خواهند بود. در مطلب پیش‌رو ضمن معرفی انواع جرایم رایانه‌ ای و سایبری، نحوه شکایت و رسیدگی به آن‌ها را توضیح می‌دهیم.

جرایم سایبری چیست و چند دسته دارند؟

به نقل از منابع معتبر، به جرایمی که در بستری غیرفیزیکی و با استفاده از ابزارهای دیجیتال انجام شوند، جرم سایبری گفته می‌شود.

در این دسته از جرایم علاوه بر خسارت به اشخاص و کسب‌وکارها، احتمال آسیب به زیرساخت‌های مهم و منافع حیاتی ملی هم وجود دارد. سه عنصر اصلی تشکیل‌دهنده این جرایم هستند که عبارتند از:

• عنصر قانونی: رفتار موردنظر باید طبق قانون، جرم شناخته شده باشد.
• عنصر مادی: رفتار مجرمانه باید در فضای سایبری و با استفاده از ابزارهای دیجیتال انجام شود.
• عنصر معنوی: مرتکب باید قصد مجرمانه و سوءنیت لازم را داشته باشد.

این جرایم دارای انواع مختلفی هم هستند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

رسیدگی به جرایم سایبری از طریق چه نهادهایی انجام می‌شود؟

رسیدگی به جرایم سایبری در فضای مجازی و بستر اینترنت در ایران از طریق چند نهاد و سازمان مختلف انجام می‌شود که هرکدام قوانین و مقررات مشخصی جهت پیگیری این نوع جرایم دارند. مهم‌ترین نهادها برای رسیدگی به این دسته جرایم عبارتند از:

پلیس فتا

پلیس فتا بخشی از نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران است که در زمینه رسیدگی به جرایم مرتبط با فضای مجازی و فناوری اطلاعات فعالیت دارد. بررسی و تحقیق درباره این جرایم، آگاه‌سازی مردم درباره امنیت در فضای آنلاین و اقدامات پیشگیرانه برای کاهش وقوع این جرایم، از جمله مسئولیت‌های پلیس فتا در زمینه جرایم اینترنتی و سایبری محسوب می‌شوند.

دادگاه‌های ویژه جرایم رایانه‌ای

در نظام قضایی ایران، رسیدگی به پرونده‌های مرتبط با جرم سایبری، از طریق مراجع قضایی دارای صلاحیت انجام می‌شود. این مراجع به شکایت‌ها و دعاوی مربوط به حوزه فناوری اطلاعات رسیدگی می‌کنند و پرونده‌های مرتبط را بر اساس قوانین و مقررات، مورد بررسی قرار می‌دهند.

سازمان فناوری اطلاعات ایران

سازمان فناوری اطلاعات ایران در زمینه سیاست‌گذاری و نظارت بر حوزه فناوری اطلاعات کشور فعالیت دارد. این سازمان با پیگیری، ایجاد و توسعه زیرساخت‌های موردنیاز، در جهت بهبود امنیت فضای مجازی ایران تلاش می‌کند.

مرکز ماهر

مرکز ماهر که مخفف مرکز افتا و پاسخگویی به حوادث رایانه ای است، دیگر مرکز تخصصی فعال در حوزه امنیت سایبری محسوب می‌شود که خدمات فنی، آموزشی و مشاوره‌ای را به سازمان‌ها و نهادها ارائه می‌دهد. شناسایی و بررسی تهدیدات سایبری، پیگیری حوادث رایانه‌ای و پاسخ‌گویی به تهدیدات از جمله فعالیت‌های مهم این مرکز هستند.

مراحل و نحوه شکایت از جرایم سایبری

طرح شکایت و رسیدگی به جرایم سایبری در چند مرحله انجام می‌شود و هر مرحله شامل اقداماتی است که عبارتند از:

1. تنظیم شکواییه: اولین مرحله تنظیم شکواییه است که در آن باید توضیحات کامل اتفاق و جزئیات آن مانند زمان و نحوه انجام جرم و اطلاعات مربوط به مجرم را مشخص کنید. سپس شکواییه را با افزودن جزئیاتی مانند موضوع شکایت تنظیم و برای انجام مراحل بعدی آماده کنید.
2. ثبت شکایت در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی: دومین قدم ثبت شکواییه در دفاتر الکترونیک خدمات قضایی است که برای ثبت رسمی شکایت در آن‌ها، ابتدا باید در سامانه ثنا ثبت‌نام کرده باشید. سپس با مراجعه به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و ارائه شکواییه و مدارک مرتبط، درخواست خود را ثبت کنید تا پرونده قضایی تشکیل شود.
3. ارجاع پرونده به دادسرا و پلیس فتا: پس از ثبت شکایت، پرونده به مرجع قضایی صالح و مربوطه ارجاع داده می‌شود. در صورت نیاز به بررسی‌های تخصصی، پرونده برای انجام تحقیقات بیشتر به پلیس فتا ارسال خواهد شد. پلیس فتا با بررسی شواهد و مستندات، برای شناسایی مرتکب و روشن شدن ابعاد جرم اقدام می‌کند.
4. ادامه رسیدگی قضایی و صدور رای: پس از پایان تحقیقات و بررسی مدارک، درصورت وجود شرایط قانونی، پرونده با صدور کیفرخواست به دادگاه صالح ارسال می‌شود. دادگاه هم با بررسی مستندات و اظهارات ارائه‌شده طرفین، درباره پرونده وضعیت تصمیم‌گیری کرده و رای نهایی را صادر می‌کند.

در‌صورتی‌که مجازات تعیین‌شده برای جرم سایبری از نوع تعزیری باشد، رسیدگی به آن درجات مختلفی دارد که در مطلب هشت درجه مجازات های تعزیری و منظور از هر درجه به آن‌ها اشاره کرده‌ایم.

سخن پایانی

جرایم سایبری، یا جرمی که در فضایی غیر فیزیکی انجام می‌شود، هم قابل پیگیری است و با مراجعه به نهاد مربوطه، امکان رسیدگی به آن‌ها وجود دارد. این دسته از جرایم که گاهی به یک فرد آسیب می‌زنند و گاهی امنیت جامعه یا گروهی از افراد را مختل می‌کنند، بسته به نوع جرم، عمل انجام‌شده در آن و… مجازات‌های متفاوتی دارند. اگر به‌دنبال کسب اطلاعات بیشتر درباره قوانین مربوط به این جرایم هستید یا در رشته حقوق تحصیل می‌کنید و قصد افزایش آمادگی برای پاسخ به سوالات این مبحث را دارید، استفاده از دوره قانون خاص جرایم رایانه ای را به شما پیشنهاد می‌نماییم.

سوالات متداول

• جرم سایبری چه تفاوتی با جرایم کلاسیک دارد؟

مهم‌ترین تفاوت میان جرایم اینترنتی و جرایم کلاسیک، محیط وقوع و روش انجام آن‌هاست. انواع سایبری از طریق اینترنت، سامانه‌های رایانه‌ای و بسترهای دیجیتال انجام می‌شوند و فریب کاربران در فضای آنلاین، برداشت غیرمجاز از حساب‌های بانکی از نمونه آن‌ها هستند.

• برای پیگیری و ثبت شکایت در خصوص جرایم سایبری باید به کدام نهاد مراجعه کرد؟

افرادی که با جرایم مرتبط با فضای مجازی مواجه می‌شوند، باید متناسب با نوع و شرایط پرونده، موضوع را از طریق پلیس فتا یا مراجع قضایی مرتبط پیگیری کنند.

• پلیس فتا چه نقشی در بررسی جرایم اینترنتی دارد؟

پلیس فتا مسئول بررسی تخصصی جرایم فضای مجازی است. این نهاد با جمع‌آوری و تحلیل شواهد دیجیتال، بررسی اطلاعات مرتبط با پرونده و انجام تحقیقات فنی، به شناسایی افراد دخیل در ارتکاب جرم کمک می‌کند.