تست حقوق جزا آزمون وکالت؛ نمونه سؤال عمومی و اختصاصی با پاسخ تشریحی

حقوق جزا درسی است که با «حفظ‌کردن» جلو نمی‌رود. طراح تست معمولاً یک قید کوچک در متن ماده را هدف می‌گیرد: یک درجه، یک کسر، یا یک شرط که با اصلاحیه‌ی ۱۳۹۹ عوض شده است.

در این مقاله برای تمرین تست حقوق جزا آزمون وکالت هفت تست اورجینال می‌بینید: چهار تست از جزای عمومی و سه تست از جزای اختصاصی، همه با پاسخ تشریحی و ذکر ماده. هدف این است که دلیل پاسخ را بفهمید، نه فقط شماره‌ی گزینه را.

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دوره‌های آزمون وکالت دادرز

تست‌زنی هدفمند در حقوق جزا؛ از کجا شروع کنیم؟

داوطلبان جزا را اغلب «ماده‌به‌ماده» می‌خوانند و بعد در جلسه‌ی آزمون با گزینه‌هایی روبه‌رو می‌شوند که همه‌شان شبیه درست‌اند. علت این است که جزا یک سیستم درجه‌بندی دارد و هر ماده به آن سیستم وصل است.

برای همین، بعد از هر تست سه کار را انجام دهید:

• درجه را بنویسید: مجازات قانونی در کدام درجه از ماده‌ی ۱۹ قرار می‌گیرد؟
• ماده‌ی حاکم را پیدا کنید: سؤال دنبال تعدد است، شروع به جرم، معاونت یا تخفیف؟
• گزینه‌های غلط را توجیه کنید: هر گزینه‌ی نادرست دقیقاً کدام قید را رعایت نکرده است؟

جدول زیر چند نوع سؤال رایج جزا را با نشانه‌ی تشخیص و تکنیک پاسخ‌گویی کنار هم گذاشته است. این جدول جمع‌بندی تجربه‌ی تدریس است و آماری از بودجه‌بندی آزمون نیست.

سهم سؤال‌های جزا در آزمون؛ چه چیزی را می‌توان گفت

تعداد سؤال هر درس و ضریب آن را فقط دفترچه‌ی راهنمای رسمی هر آزمون تعیین می‌کند. چون در زمان نگارش این مقاله دفترچه‌ی رسمی همین دوره را بررسی نکرده‌ایم، عددی نمی‌نویسیم و آمار منابع غیررسمی را هم تکرار نمی‌کنیم.

چیزی که از تجربه‌ی تدریس می‌توانیم بگوییم کیفی است:

• جزای عمومی پایه‌ی جزای اختصاصی است؛ بدون درجه‌بندی ماده‌ی ۱۹ و مواد تخفیف و تعدد، سؤال‌های اختصاصی هم دقیق حل نمی‌شوند.
• قوانین خاص کیفری (مثل قانون تشدید مجازات ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری) در عمل بخشی از همین درس حساب می‌شوند و جداگانه باید مرور شوند.
• سؤال‌های جزا معمولاً نزدیک به متن ماده‌اند، پس مرور متن قانون از مرور خلاصه‌ها ارزشمندتر است.

برای فهرست مواد پرتکرار، مهم‌ترین مواد حقوق جزا در آزمون وکالت را ببینید. برای حدس‌زدن درصد لازم برای قبولی هم از محاسبه‌گر درصد آزمون وکالت کمک بگیرید.

درجه‌بندی ماده‌ی ۱۹؛ هر تستی که با آن شروع می‌شود

ماده‌ی ۱۹ مجازات‌های تعزیری را به هشت درجه تقسیم می‌کند. برای تست‌های این مقاله فقط بازه‌های حبس لازم است:

• درجه ۱: بیش از ۲۵ سال؛ درجه ۲: بیش از ۱۵ تا ۲۵ سال؛ درجه ۳: بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال؛ درجه ۴: بیش از ۵ تا ۱۰ سال.
• درجه ۵: بیش از ۲ تا ۵ سال؛ درجه ۶: بیش از ۶ ماه تا ۲ سال؛ درجه ۷: ۹۱ روز تا ۶ ماه؛ درجه ۸: تا ۳ ماه.

جدول کامل درجه‌ها (با جزای نقدی تعدیل‌شده) در مقاله‌ی جدول مجازات‌های تعزیری درجه ۱ تا ۸ آمده است.

تست‌های حقوق جزای عمومی با پاسخ

تست ۱) درجه‌ی مجازات در بازه‌ی دو درجه‌ای

مجازات قانونی جرمی «حبس از شش ماه تا سه سال» است. این جرم، طبق ماده‌ی ۱۹ قانون مجازات اسلامی، جزو کدام درجه است؟

1. درجه ۷
2. درجه ۶
3. درجه ۵
4. درجه ۴

پاسخ: گزینه ۳. حداقل این بازه، یعنی دقیقاً شش ماه، در درجه ۷ جا می‌گیرد (۹۱ روز تا ۶ ماه). حداکثر آن، سه سال، در درجه ۵ است (بیش از ۲ تا ۵ سال). طبق تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۱۹، وقتی حداقل و حداکثر در دو درجه‌ی مختلف باشند، مجازات از درجه‌ی بالاتر (یعنی شدیدتر) محسوب می‌شود؛ پس درجه ۵.

نکته‌ی آزمونی: مرز «شش ماه» دام است. درجه ۶ از «بیش از شش ماه» شروع می‌شود، نه از خودِ شش ماه.

تست ۲) مجازات شروع به جرم

شخصی قصد ارتکاب جرمی را کرده و شروع به اجرای آن نموده، اما به علتی که اراده‌ی او در آن دخالت نداشته، جرم واقع نشده است. اگر مجازات قانونی آن جرم حبس تعزیری درجه ۲ باشد، مجازات شروع به جرم چیست؟

1. حبس تعزیری درجه ۳
2. حبس تعزیری درجه ۴
3. حبس تعزیری درجه ۵
4. حبس تعزیری درجه ۶

پاسخ: گزینه ۲. ماده‌ی ۱۲۲ برای جرمی که مجازات قانونی آن سلب حیات، حبس دائم یا حبس تعزیری درجه ۱ تا ۳ است، شروع به جرم را حبس تعزیری درجه ۴ تعیین کرده است. برای جرمی با مجازات قطع عضو یا حبس درجه ۴، شروع به جرم حبس درجه ۵ است و برای شلاق حدی یا حبس درجه ۵، یکی از مجازات‌های درجه ۶ (حبس، شلاق یا جزای نقدی).

نکته‌ی آزمونی: پله‌ها را حفظ نکنید؛ الگو را بفهمید: هرچه جرم اصلی شدیدتر باشد، شروع به آن هم شدیدتر است، اما همیشه از درجه‌ی ۴ به پایین. شرح کامل در مقاله‌ی شروع به جرم در قانون مجازات اسلامی آمده است.

تست ۳) مجازات معاون جرم

«الف» با وحدت قصد، ابزار ارتکاب جرم را پیش از وقوع جرم برای «ب» فراهم کرده و «ب» جرم را کامل انجام داده است. مجازات قانونی آن جرم حبس تعزیری درجه ۴ است. مجازات «الف» کدام است؟

1. حبس تعزیری درجه ۳ یا ۴
2. دقیقاً همان حبس تعزیری درجه ۴
3. حبس تعزیری درجه ۵ یا ۶
4. حبس تعزیری درجه ۷ یا ۸

پاسخ: گزینه ۳. فراهم کردن ابزار جرم از مصادیق معاونت در ماده‌ی ۱۲۶ است و شرط آن وحدت قصد و تقدم یا همزمانی رفتار معاون با جرم است. طبق ماده‌ی ۱۲۷ (بند «ت»)، در جرائم تعزیری مجازات معاون یک تا دو درجه پایین‌تر از مجازات جرم ارتکابی است؛ یعنی از درجه ۴ به درجه ۵ یا ۶.

نکته‌ی آزمونی: قانون ۱۳۹۹ بند «ت» را تغییر نداد؛ فقط عبارت «یا قانون» را از صدر ماده‌ی ۱۲۷ حذف کرد (ماده‌ی ۱۵ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری). پس امروز جز در جایی که شرع مجازات دیگری برای معاون تعیین کرده باشد، همین جدول ماده‌ی ۱۲۷ حاکم است.

تست ۴) تعدد جرائم تعزیری

متهمی مرتکب دو جرم تعزیریِ مختلف شده است. کدام گزینه درباره‌ی مجازات او طبق ماده‌ی ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی (اصلاحی ۱۳۹۹) درست است؟

1. مجازات هر دو جرم با هم جمع می‌شود و هر دو اجرا می‌شود.
2. مجازات هر جرم باید بیش از میانگین حداقل و حداکثر قانونی همان جرم تعیین شود و فقط مجازات اشد اجرا می‌شود.
3. فقط مجازات جرم آخر اجرا می‌شود.
4. مجازات هر جرم حداکثر قانونی است و دادگاه تا یک‌چهارم به آن می‌افزاید.

پاسخ: گزینه ۲. بند «ب» ماده‌ی ۱۳۴ می‌گوید در جرائم مختلف تا سه جرم، مجازات هر جرم باید بیش از میانگین حداقل و حداکثر مجازات قانونی تعیین شود. طبق بند «ث»، در هر یک از حالت‌ها فقط مجازات اشد مندرج در دادنامه اجرا می‌شود. گزینه‌ی ۴ مربوط به بیش از سه جرم است (بند «پ»).

نکته‌ی آزمونی: «تا سه جرم» و «بیش از سه جرم» را از هم تفکیک کنید. جدول فرمول‌ها در مقاله‌ی تعدد و تکرار جرم آمده است.

تست‌های حقوق جزای اختصاصی با پاسخ

تست ۵) کلاهبرداری و درجه‌ی مجازات

مجازات کلاهبرداری ساده در ماده‌ی ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری «حبس از یک تا هفت سال» به‌علاوه‌ی رد مال و جزای نقدی معادل مال برده‌شده است. این مجازات حبس، از نظر ماده‌ی ۱۹ در کدام درجه قرار دارد؟

1. درجه ۳
2. درجه ۴
3. درجه ۵
4. درجه ۶

پاسخ: گزینه ۲. یک سال در درجه ۶ است (بیش از ۶ ماه تا ۲ سال) و هفت سال در درجه ۴ (بیش از ۵ تا ۱۰ سال). طبق تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۱۹، درجه‌ی بالاتر ملاک است؛ پس درجه ۴. این تست نشان می‌دهد چرا مواد خاص را باید با ماده‌ی ۱۹ سنجید: درجه‌ی جرم تعیین می‌کند شروع به آن، معاونت در آن و تخفیف آن چه باشد.

نکته‌ی آزمونی: طبق ماده‌ی ۷ قانون ۱۳۹۹ (تبصره‌ی الحاقی به ماده‌ی ۴۷)، تعلیق مجازات کلاهبرداری و جرائم در حکم آن بلامانع است، البته با رعایت ماده‌ی ۴۶. بیشتر در مقاله‌ی قوانین خاص حقوق جزا در آزمون وکالت بخوانید.

تست ۶) انواع قتل (ماده‌ی ۲۹۰)

«سعید» می‌داند همسایه‌اش بیماری قلبی شدید دارد و با یک ضربه‌ی سبک (که برای فرد سالم خطری ندارد) ممکن است فوت کند. او قصد کشتن ندارد، اما در یک مشاجره همان ضربه را می‌زند و همسایه فوت می‌کند. وضعیت جنایت چیست؟

1. عمدی، بر اساس بند «الف» ماده‌ی ۲۹۰
2. عمدی، بر اساس بند «پ» ماده‌ی ۲۹۰
3. شبه‌عمدی
4. خطای محض

پاسخ: گزینه ۲. بند «پ» ماده‌ی ۲۹۰ می‌گوید اگر مرتکب قصد جنایت نداشته و رفتارش برای افراد عادی معمولاً جنایت‌آور نیست، اما برای مجنیٌ‌علیهِ خاص، به دلیل بیماری، ضعف یا شرایط خاص، جنایت‌آور است و مرتکب از آن وضعیت آگاه باشد، جنایت عمدی است. گزینه‌ی «الف» نیاز به قصد جنایت دارد که در صورت سؤال نفی شده است. شبه‌عمد (ماده‌ی ۲۹۱) وقتی است که مورد مشمول جنایت عمدی نباشد.

نکته‌ی آزمونی: طبق تبصره‌ی ۲ همین ماده، آگاهی مرتکب باید اثبات شود. اگر آگاهی ثابت نشود، جنایت عمدی نیست. کلمه‌ی «می‌داند» در صورت سؤال، معمولاً کلید بند «پ» است.

تست ۷) مسئول پرداخت دیه‌ی خطای محض

در یک جنایت خطای محض، ارتکاب جنایت تنها با اعتراف خود مرتکب ثابت شده و عاقله‌ی او اعتراف را تأیید نکرده است. دیه بر عهده‌ی کیست؟

1. عاقله
2. خود مرتکب
3. بیت‌المال
4. مجنیٌ‌علیه یا اولیای دم

پاسخ: گزینه ۲. ماده‌ی ۴۶۳ می‌گوید در خطای محض، اگر جنایت با بینه، قسامه یا علم قاضی ثابت شود، دیه بر عهده‌ی عاقله است؛ اما اگر ثبوت جنایت از راه اعتراف مرتکب یا امتناع او از سوگند یا قسامه باشد، دیه به عهده‌ی خود مرتکب است. تبصره‌ی ماده هم می‌گوید اگر عاقله بعد از اعتراف، گفته‌ی او را تأیید کند، مسئولیت با عاقله است. در جنایت عمدی و شبه‌عمدی نیز دیه (طبق ماده‌ی ۴۶۲) بر عهده‌ی خود مرتکب است.

نکته‌ی آزمونی: دو قید «طریق اثبات» و «تأیید عاقله» را کنار هم ببینید؛ طراح معمولاً یکی را در صورت سؤال پنهان می‌کند.

تحلیل ویدیویی تست‌های چالشی (تخته‌ی هوشمند دادرز)

بعضی تست‌های جزا با خواندن پاسخنامه‌ی متنی روشن نمی‌شوند؛ مثلاً تست‌هایی که چند جرم، چند مجازات و چند اصلاحیه را هم‌زمان دارند.

در دادرز برای این تست‌ها از تخته‌ی هوشمند استفاده می‌کنیم: صورت مسئله را مرحله‌به‌مرحله می‌کشیم، درجه‌ی هر مجازات را روی جدول نشان می‌دهیم و محل دقیق دام را مشخص می‌کنیم. نمونه‌ی همین نگاه را در پاسخنامه‌ی تشریحی جامع حقوق جزا می‌بینید.

اگر قبل از تست‌زنی می‌خواهید مباحث اختصاصی را کامل بخوانید، دوره‌ی جامع حقوق جزای اختصاصی مسیر منظمی دارد.

سه دام رایج در تست‌های جزا

• مرز بازه‌ها: در تست ۱ همه‌چیز سر «شش ماه» و «بیش از شش ماه» بود. در جزا، تفاوت «تا» و «بیش از» گاهی کل سؤال است.
• ماده‌ی قدیمی در ذهن: مواد ۳۷، ۱۰۴، ۱۳۴، ۱۳۷ و ۱۳۹ با قانون ۱۳۹۹ تغییر کرده‌اند و ماده‌ی ۱۰۴ یک بار دیگر هم در ۱۴۰۳ اصلاح شد. تستی که بر اساس کتاب‌های قدیمی حل شود، ممکن است جواب غلط بدهد.
• قصد در برابر نتیجه: در تست ۶، تفاوت عمد و شبه‌عمد روی «آگاهی» و «قصد» بود، نه روی نتیجه. همیشه از خودتان بپرسید قصد چه بود و آگاهی چه.

مجازات‌های مبحث خاص، مثل انواع سرقت، را هم با همین روش درجه‌به‌درجه بسنجید. و به وعده‌ی «قبولی تضمینی» اعتماد نکنید؛ نتیجه‌ی آزمون حاصل برنامه، تمرین و شرایط خود شماست.

شرکت در آزمون آنلاین (azmoon.dadrose.com)

بعد از مطالعه‌ی هر مبحث باید خودتان را در شرایطی شبیه آزمون بسنجید. در سامانه‌ی آزمون آنلاین دادرز می‌توانید آزمون‌های حقوق جزا را با تایمر بزنید، پاسخنامه‌ی تشریحی ببینید و نقطه‌ضعف‌هایتان را بشناسید.

بانک سؤال جزا هم در این صفحه در دسترس است. توصیه‌ی من این است که اول آزمون بزنید و بعد سراغ مرور مبحث ضعیف بروید، نه برعکس.

سؤالات متداول