اگر چک برگشت بخورد چه کار کنیم؟ مراحل قانونی دارنده و صادرکننده

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

چک برگشتی هر روز اتفاق می‌افتد و بیشتر آدم‌ها اول به این فکر می‌کنند که «الان چه کنم». جواب به این بستگی دارد که شما دارنده‌اید یا صادرکننده. در این مقاله هر دو مسیر را جداگانه می‌بینید. متن قانون مبنای همه‌ی مطالب است، نه برداشت شخصی.

چرا چک برگشت می‌خورد؟

• موجودی حساب کمتر از مبلغ چک است یا حساب مسدود شده.
• اطلاعات چک (مبلغ، تاریخ، گیرنده) با ثبت سامانه صیاد نمی‌خواند.
• چک از دسته‌چک تحویل‌شده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ است ولی در سامانه صیاد ثبت نشده؛ چنین چکی مشمول قانون صدور چک نیست و بانک باید از پرداخت آن خودداری کند؛ ادعای طلب از راه دعوای حقوقی عادی باقی است.
• امضا با نمونه‌ی بانک نمی‌خواند.
• صادرکننده دستور عدم پرداخت داده (مثلاً با ادعای مفقودی یا جعل).

اگر دارنده چک هستید: مسیر قدم‌به‌قدم

قدم ۱: گواهی عدم پرداخت بگیرید

بانک بنا به درخواست دارنده، عدم پرداخت را در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت می‌کند و گواهی با کد رهگیری می‌دهد. گواهی بدون کد رهگیری یا مهر شخص حقوقی در مراجع قضایی و ثبتی پذیرفته نمی‌شود و یک نسخه هم برای صاحب حساب فرستاده می‌شود (ماده ۴ قانون صدور چک). اگر موجودی کمتر از مبلغ چک باشد، بانک همان موجودی را می‌پردازد و گواهی برای باقیمانده صادر می‌شود (ماده ۵).

قدم ۲: انتخاب مسیر پیگیری

سه مسیر داریم که می‌شود هم‌زمان یا جداگانه رفت؛ هر کدام شرط و مهلت خودش را دارد.

اجراییه از دادگاه (ماده ۲۳)

دارنده با گواهی عدم پرداخت از دادگاه صالح درخواست اجراییه می‌کند. موضوع اجراییه، مبلغ کسری و حق‌الوکاله طبق تعرفه است. شرط‌هایش را قانون گفته است: چک مشروط نباشد، ضمانت معامله یا تعهد معین هم نباشد، و گواهی به‌خاطر دستور عدم پرداخت نباشد. بعد از ابلاغ، صادرکننده ده روز فرصت دارد بپردازد، با دارنده توافق کند یا مالی معرفی کند که با آن حکم اجرا شود. اگر نکند، اجرا طبق قانون نحوه‌ی اجرای محکومیت‌های مالی (۱۳۹۴) پیش می‌رود.

اغلب مردم می‌پرسند اگر صادرکننده در دادگاه ادعا کند چک مشروط بوده یا با فریب گرفته‌ شده، اجرا متوقف می‌شود؟ قانون می‌گوید طرح دعوا به‌تنهایی مانع اجرا نیست. دادگاه فقط در حالت‌های محدود، مثل احراز ظن قوی یا خسارت جبران‌ناپذیر، و معمولاً با گرفتن تأمین، اجرا را متوقف می‌کند.

شکایت کیفری: مهلت‌ها و شرط‌ها (مواد ۷، ۹، ۱۱، ۱۲ و ۱۳)

شکایت کیفری فقط با شکایت دارنده قابل رسیدگی است. ماده ۱۱ دو مهلت شش‌ماهه گذاشته و دارنده با از دست دادن هر کدام حق شکایت کیفری را از دست می‌دهد: مراجعه به بانک برای وصول «از تاریخ صدور چک» و شکایت «از تاریخ گواهی عدم پرداخت». «دارنده» هم یعنی کسی که برای نخستین بار چک را به بانک داده است؛ کسی که چک را بعد از برگشت خرید یا انتقال گرفته، شکایت کیفری ندارد، مگر انتقال قهری باشد.

چند نکته که در عمل سرنوشت پرونده را عوض می‌کند:

• اگر صادرکننده پیش از شکایت وجه را بپردازد یا با رضایت دارنده ترتیب پرداخت بدهد، یا موجبات پرداخت را در بانک محال‌علیه فراهم کند (که بانک آن را برای دارنده مسدود می‌کند)، تعقیب کیفری نمی‌شود (ماده ۹).
• تا قبل از صدور حکم قطعی، گذشت شاکی، پرداخت وجه و خسارت تأخیر، ترتیب پرداخت مورد قبول دارنده، یا سپردن آن به صندوق دادگستری یا اجرای ثبت موجب موقوفی تعقیب است. بعد از حکم قطعی، با شرایط ماده ۱۲ اجرای حکم متوقف می‌شود و محکوم یک‌سوم جزای نقدی را پرداخت می‌کند.
• در پنج حالت صادرکننده مسئولیت کیفری ندارد: چک سفیدامضا بوده؛ وصول آن به شرطی منوط شده که در متن چک آمده؛ در متن چک قید شده که بابت تضمین معامله یا تعهد است؛ شرط یا تضمین، حتی بدون قید در متن چک، ثابت شود؛ یا چک بی‌تاریخ بوده یا تاریخ واقعی صدورش مقدم بر تاریخ مندرج است (ماده ۱۳).
• شاکی اگر بعد از شکایت چک را به دیگری منتقل کند یا حقوقش را واگذار کند، تعقیب کیفری موقوف می‌شود (تبصره ماده ۱۱).

مجازات حبس در ماده ۷ بر اساس مبلغ چک پله‌پله تعیین شده و مبلغ مرزی پله‌ها در سال‌های اخیر تعدیل شده است. منابع منتشرشده در عدد دقیق مدت حبس هر پله هم‌خوان نیستند، پس عدد نمی‌نویسم تا اشتباه نکنم. برای وضعیت خودتان از وکیل بپرسید.

مهلت «از تاریخ صدور» یعنی چه؟

عبارت «تاریخ صدور چک» در ماده ۱۱ محل اختلاف تفسیر است (تاریخ مندرج در چک یا تاریخ واقعی صدور). توصیه‌ی عملی این است که کوتاه‌ترین زمان محتمل را مبنا بگیرید و مراجعه به بانک را به تعویق نیندازید.

اگر صادرکننده چک هستید

بعد از ثبت عدم پرداخت و گذشت ۲۴ ساعت، بانک‌ها باید حساب جدید و کارت جدید ندهند، موجودی را تا سقف کسری مسدود کنند و تسهیلات، ضمانت‌نامه و اعتبار اسنادی ندهند (ماده ۵ مکرر). برای برداشتن این محدودیت‌ها شش راه قانونی هست که در مقاله‌ی مراحل رفع سوءاثر چک صیادی توضیح داده‌ام. نکته‌ی مهم: رفع سوءاثر بانکی با پایان دعوای چک یکی نیست.

دستور عدم پرداخت را هم شوخی نگیرید. دستور عدم پرداخت فقط وقتی مجاز است که چک مفقود، سرقت یا جعل شده یا از راه کلاهبرداری، خیانت در امانت یا جرم دیگری به دست آمده باشد؛ دستور را صادرکننده، ذی‌نفع یا قائم‌مقام او می‌دهد. اگر ادعا خلاف واقع باشد، علاوه بر خسارت، مجازات ماده ۷ هم دارد و باید ظرف یک هفته شکایت قضایی و مدرک بدهید (ماده ۱۴).

اگر چک برگشت بخورد حساب مسدود می‌شود؟

بله. پس از ثبت عدم پرداخت و گذشت ۲۴ ساعت، موجودی همه‌ی حساب‌ها و کارت‌های صادرکننده تا سقف مبلغ کسری چک مسدود می‌شود (ماده ۵ مکرر، بند ب). این مسدودی تا رفع سوءاثر ادامه دارد.

اگر چک صیادی برگشت بخورد چه می‌شود؟

مسیر دارنده همان است: گواهی عدم پرداخت از بانک محال‌علیه، سپس اجراییه یا شکایت کیفری. برای صادرکننده هم محدودیت‌های ماده ۵ مکرر و منع دسته‌چک و چک تازه در سامانه صیاد اعمال می‌شود. چک صیادی فقط وقتی در قلمرو این قانون است که مالکیتش در سامانه صیاد ثبت شده باشد.

نتایج برگشت خوردن چک چیست؟

پیگیری وضعیت چک برگشتی

برای پیگیری وضعیت چک، به بانک محال‌علیه یا مرجع قضایی مربوط مراجعه کنید و مدارک (چک و گواهی عدم پرداخت) را همراه داشته باشید. پیگیری اجراییه و شکایت هم از راه همان دادگاه یا اجرای ثبت انجام می‌شود. اگر به مطالب حقوقی مرتبط علاقه دارید، مقاله‌ی مرتکبین کدام جرائم به مجازات جانشین حبس محکوم می‌شوند؟ را هم ببینید.

چک غیرصیادی یا چک بدون ثبت صیاد چه می‌شود؟

برای دسته‌چک‌های تحویل‌شده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹، بانک باید از پرداخت چکِ بدون ثبت در صیاد خودداری کند (روی برگه هم عبارت «… فاقد اعتبار است» چاپ می‌شود)؛ چک در وجه حامل هم برای این دسته‌چک‌ها ممنوع است (تبصره ۱ ماده ۲۱ مکرر). چنین چکی (بدون ثبت مالکیت در سامانه صیاد) طبق صریح تبصره ۱ ماده ۲۱ مکرر مشمول قانون صدور چک نیست؛ یعنی اجراییه‌ی ماده ۲۳ و شکایت کیفری ندارد. ادعای طلب از راه دعوای حقوقی عادی بررسی می‌شود؛ با وکیل مرور کنید. چک‌های دسته‌چک‌های قدیمی‌تر تابع قانون زمان تحویل‌اند.

جمع‌بندی: دارنده و صادرکننده در یک نگاه

جدول زیر همان مطالبی را که در این مقاله آمده کنار هم می‌گذارد تا ببینید نقش شما چه تفاوتی در قدم‌ها و مهلت‌ها ایجاد می‌کند.

اگر نمی‌دانید دارنده‌ی اول محسوب می‌شوید یا نه، مهلت شکایت را از دست نداده‌اید یا چک مشمول قانون صدور چک است، پیش از هر اقدام موضوع را با وکیل مرور کنید.

سؤال‌های متداول

۱. آیا امکان وصول چک برگشتی وجود دارد؟

بله. چک در حکم سند لازم‌الاجرا است (ماده ۲). با گواهی عدم پرداخت می‌توان اجراییه خواست و در صورت وجود شرایط، شکایت کیفری هم داد.

۲. چک برگشتی زندان دارد؟

در شرایطی بله؛ ماده ۷ مجازات حبس تعیین کرده، ولی موارد معافیت و موقوفی هم دارد. مثلاً پرداخت پیش از شکایت یا پیش از حکم قطعی، یا چک‌های سفیدامضا، مشروط، تضمینی (در متن یا با اثبات شرط یا تضمین) و بی‌تاریخ یا دارای تاریخ مقدم. مدت دقیق حبس را از وکیل بپرسید.

۳. مهلت شکایت چک برگشتی چقدر است؟

طبق ماده ۱۱ دارنده باید ظرف شش ماه از تاریخ صدور چک به بانک مراجعه کند و ظرف شش ماه از تاریخ گواهی عدم پرداخت شکایت کند، وگرنه حق شکایت کیفری را از دست می‌دهد.

۴. اجراییه چک را از کجا بگیریم؟

از دادگاه صالح، با ارائه‌ی چک اصلی و گواهی عدم پرداخت (ماده ۲۳). بانک مرکزی اجراییه صادر نمی‌کند؛ بانک گواهی می‌دهد و اجراییه کار دادگاه است.

مطالب مرتبط

• انواع چک
• قانون جدید صدور چک
• تفاوت چک، سفته و برات

اگر داوطلب آزمون وکالت هستید و می‌خواهید قانون صدور چک را برای درس تجارت دقیق یاد بگیرید، مشاوره‌ی کارشناس دادرز برای انتخاب دوره رایگان است.

متن بر پایه قانون صدور چک با اصلاحات تا ۱۴۰۰ تنظیم شده است. آخرین بررسی متن قانون: ۳۰ مهر ۱۴۰۵. برای یادگیری دقیق‌تر قانون، دوره قانون صدور چک را ببینید؛ داوطلبان آزمون وکالت می‌توانند درسنامه جامع حقوق تجارت را هم مرور کنند.