رفع سوءاثر چک صیادی برگشتی: مدت، روش‌ها و مراحل

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

برگشت چک فقط یک اتفاق مالی نیست. از همان لحظه‌ای که بانک عدم پرداخت را در سامانه ثبت می‌کند، چند محدودیت بانکی روی نام صادرکننده می‌نشیند. در این مقاله می‌بینید آن محدودیت‌ها دقیقاً چیست، هر راه رفع سوءاثر چه شرطی دارد و کدام‌یک به وضعیت شما می‌خورد.

سوءاثر چک برگشتی یعنی چه؟

سوءاثر، همان سابقه‌ی عدم پرداخت است که بانک پس از صدور گواهی عدم پرداخت در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت می‌کند (ماده ۴ قانون صدور چک). گواهی عدم پرداخت باید کد رهگیری و مهر بانک داشته باشد؛ گواهی بدون این دو نزد مراجع قضایی و ثبتی پذیرفته نمی‌شود.

رفع سوءاثر یعنی حذف همین سابقه و برگشتن محدودیت‌ها. این با «سقوط بدهی» یکی نیست و تکلیف خود دعوای چک را روشن نمی‌کند؛ فقط وضعیت بانکی را اصلاح می‌کند.

بعد از برگشت چک چه محدودیت‌هایی اعمال می‌شود؟

طبق ماده ۵ مکرر، سامانه ثبت را به همه‌ی بانک‌ها اعلام می‌کند و ۲۴ ساعت بعد، تا زمانی که سوءاثر رفع نشده، بانک‌ها باید این کارها را انجام دهند:

• افتتاح حساب جدید و صدور کارت بانکی جدید برای صادرکننده ممنوع است.
• موجودی حساب‌ها و کارت‌های او تا سقف مبلغ کسری چک مسدود می‌شود.
• پرداخت تسهیلات و صدور ضمانت‌نامه ریالی یا ارزی متوقف می‌شود.
• گشایش اعتبار اسنادی ریالی یا ارزی انجام نمی‌شود.

دو نکته‌ی تکمیلی در همان ماده هست. اگر چک را نماینده‌ی صاحب حساب صادر کرده باشد، این محدودیت‌ها شامل نماینده هم می‌شود، مگر در مرجع قضایی ثابت کند علت عدم پرداخت از صاحب حساب یا نماینده‌ی بعدی بوده است. برای بنگاه‌های اقتصادی هم شورای تأمین استان می‌تواند محدودیت‌های بندهای الف، پ و ت (نه مسدودی موجودی) را برای یک سال معلق کند، اگر اجرای آن‌ها امنیت اقتصادی استان را به خطر بیندازد.

در کنار این‌ها، ماده ۲۱ مکرر بانک مرکزی را موظف کرده کسانی را که چک برگشتی رفع‌نشده دارند از دریافت دسته‌چک و صدور چک تازه در سامانه صیاد منع کند. پس عملاً تا سوءاثر هست، چک‌نویسی هم قفل است.

شرایط جدید رفع سوءاثر چک برگشتی: شش راه قانونی در قانون جدید چک

تبصره ۳ ماده ۵ مکرر راه‌ها را برشمرده است. در هر حالت، بانک رفع را به سامانه گزارش می‌دهد و سامانه آن را برخط اعمال می‌کند.

راه اول: واریز کسری به حساب جاری و مسدودسازی

صادرکننده مبلغ کسری را به حساب جاری خود نزد بانک محال‌علیه واریز می‌کند و درخواست مسدودی می‌دهد. بانک مبلغ را حداکثر یک سال به نفع دارنده مسدود نگه می‌دارد و باید ظرف سه روز واریز را به‌طور قابل استناد به دارنده اطلاع دهد. سوءاثر با همین واریز و درخواست مسدودی رفع می‌شود، نه پس از یک سال. این همان راهی است که وقتی دارنده پیدا نمی‌شود کارِ صادرکننده را راه می‌اندازد.

راه دوم: تحویل لاشه چک

اگر با دارنده تسویه کرده و چک را پس گرفته‌اید، همان برگه را به بانک محال‌علیه تحویل دهید. ساده‌ترین مسیر همین است، به شرط این‌که واقعاً لاشه دست شما باشد.

راه سوم: رضایت‌نامه

اگر لاشه را ندارید، رضایت‌نامه‌ی محضری دارنده کافی است. اگر دارنده نهاد دولتی یا عمومی غیردولتی است، نامه‌ی رسمی او به بانک همین نقش را دارد.

راه چهارم: نامه‌ی دادگاه یا اجرای ثبت

وقتی دارنده با اجراییه یا شکایت پیگیری کرده و پرونده با پرداخت یا ترتیب دیگر تمام شده، نامه‌ی رسمی مرجع مربوط مبنای رفع سوءاثر است.

راه پنجم: حکم دادگاه

اگر ثابت شود صادرکننده به دارنده بدهکار نبوده، حکم دادگاه دال بر برائت او مبنای رفع سوءاثر است. مثال متداول، ادعای فراموش‌شده‌ی بی‌دینی است که در دادگاه پذیرفته می‌شود.

راه ششم: گذشت سه سال

سوءاثر سه سال پس از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت برداشته می‌شود، به این شرط که دارنده در این مدت بابت آن چک دعوای حقوقی یا کیفری طرح نکرده باشد. اگر دعوا شده باشد، سه سال کافی نیست و باید از یکی از راه‌های بالا رفت. این راه، «حذف خودکار» است نه «سقوط دین»: بدهی با گذشت سه سال خودبه‌خود از بین نمی‌رود.

هر برگشتی «سوءاثر» ندارد: دستور عدم پرداخت

اگر گواهی عدم پرداخت به دلیل دستور عدم پرداخت صادر شده باشد (ماده ۱۴ و تبصره‌هایش، مثلاً با ادعای مفقودی، سرقت یا جعل)، آن گواهی سوءاثر حساب نمی‌شود (تبصره ۴ ماده ۵ مکرر). البته دستور عدم پرداخت بی‌دلیل خطرناک است: دستوردهنده باید شکایت کند و ظرف یک هفته گواهی آن را به بانک بدهد، وگرنه بانک از موجودی پرداخت می‌کند. اگر ادعا خلاف واقع باشد، مجازات ماده ۷ و جبران خسارت در پی دارد.

چک صیادی و چک غیرصیادی: چه فرقی دارند؟

برای دسته‌چک‌هایی که پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ تحویل شده‌اند، چکی که مالکیتش در سامانه صیاد ثبت نشده مشمول قانون صدور چک نیست و بانک باید از پرداخت آن خودداری کند (روی برگه هم عبارت «… فاقد اعتبار است» چاپ می‌شود). چک‌های دسته‌چک‌های قدیمی‌تر تابع قانون زمان تحویل‌اند و بانک بدون ثبت صیاد وجه آن‌ها را پرداخت می‌کند (تبصره ۱ ماده ۲۱ مکرر، اصلاحی ۱۴۰۰). پس تفاوت اصلی امروز این است که کدام دسته‌چک دست شماست، نه «سرعت» بیشتر یا کمتر در رفع سوءاثر. مفاهیم هر نوع چک را در مقاله‌ی انواع چک و تفاوت‌ها بخوانید.

چرا ممکن است برگشت بخورد و بعد چه کار کنید؟

اگر دلیل برگشت کسری موجودی یا اشتباه ثبت اطلاعات بوده، اول وضعیت دین و پیگیری دارنده را روشن کنید. برای راه‌های دارنده (گواهی عدم پرداخت، اجراییه، شکایت) مقاله‌ی اگر چک برگشت بخورد چه کار کنیم؟ را بخوانید. برای آشنایی تخصصی‌تر با خود قانون هم دوره‌ی قانون صدور چک را ببینید.

سؤال‌های متداول

۱. اگر لاشه چک گم شده باشد، رفع سوءاثر ممکن است؟

بله. وقتی لاشه نیست، رضایت‌نامه‌ی محضری دارنده یا واریز و مسدودسازی کسری، جایگزین تحویل لاشه می‌شود (تبصره ۳ ماده ۵ مکرر).

۲. اگر کاری نکنم، سابقه چک برگشتی کی پاک می‌شود؟

سه سال پس از تاریخ گواهی عدم پرداخت، به شرط این‌که دارنده بابت آن چک دعوای حقوقی یا کیفری طرح نکرده باشد. در این صورت بدهی هم از بین نمی‌رود، فقط سابقه‌ی بانکی حذف می‌شود.

۳. چک برگشتی با دستور عدم پرداخت هم سوءاثر دارد؟

نه. گواهی صادرشده بر اساس دستور عدم پرداخت مطابق ماده ۱۴ و تبصره‌هایش سوءاثر شمرده نمی‌شود. ولی اگر ادعای شما خلاف واقع باشد، مسئولیت کیفری و مدنی دارد.

۴. آیا رفع سوءاثر یعنی دعوای چک تمام شده؟

نه لزوماً. رفع سوءاثر وضعیت بانکی را اصلاح می‌کند. اگر دارنده اجراییه گرفته یا شکایت کرده باشد، آن پرونده مسیر خودش را دارد.

۵. رفع سوءاثر چک برگشتی چقدر طول می‌کشد؟

بانک باید پس از تحقق شرط (مثلاً واریز کسری، تحویل لاشه یا ارائه رضایت‌نامه) فوراً و به‌صورت برخط رفع سوءاثر کند. قانون عدد «روز کاری» نگفته است؛ اگر کار انجام نشد، از شعبه پیگیری کنید.

۶. آیا رفع سوءاثر یعنی ابطال یا باطل کردن چک صیادی؟

نه. چک باطل نمی‌شود و دین و دعوا باقی است. سوءاثر یعنی محدودیت‌های بانکی ناشی از برگشت چک؛ رفع آن فقط همین محدودیت‌ها را برمی‌دارد.

متن بر پایه قانون صدور چک با اصلاحات تا ۱۴۰۰ تنظیم شده است. آخرین بررسی متن قانون: ۳۰ مهر ۱۴۰۵. داوطلبان آزمون وکالت برای منابع تجارت می‌توانند درسنامه جامع حقوق تجارت را ببینند.