آموزش حقوق تجارت ۱: تاجر، ماده ۲ و معنی تصدی در حقوق تجارت

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

حقوق تجارت درسی مفهومی است. اگر پیش از خواندن متن مواد، منطق تاجر و عمل تجاری را نفهمید، هر تستی را از نو حفظ می‌کنید. این مقاله همان منطق را می‌دهد؛ بعد از آن سراغ متن ماده بروید.

ماده ۱ قانون تجارت: تعریف تاجر

«تاجر کسی است که شغل معمولی خود را معاملات تجارتی قرار بدهد.»

سه کلمه‌ی کلیدی دارد: «کسی»، «شغل معمولی» و «معاملات تجارتی».

• کسی: در شرح‌های رایج، هم شخص حقیقی را دربرمی‌گیرد و هم شخص حقوقی (شرکت). تشخیص این‌که کدام‌یک در یک سؤال تستی مراد است، از قرائن صورت‌سؤال می‌آید.
• شغل معمولی: فعالیتی است که هم تکرار دارد و هم وسیله‌ی امرار معاش است. فعالیت گذشته مبنا نیست، وضعیت فعلی مهم است.
• معاملات تجارتی: همان فهرست ماده ۲ است که در ادامه می‌خوانید.

ماده ۲: ده نوع عمل تجارتی

ماده ۲ می‌گوید «معاملات تجارتی ذیل است» و ده بند می‌آورد. در شرح‌های رایج، فهرست حصری شمرده می‌شود، یعنی عمل دیگری به آن اضافه نمی‌شود.

تصدی در حقوق تجارت یعنی چه؟

«تصدی» یعنی عهده‌دار شدن یک کار. در بندهای ۲، ۳، ۵ و ۶ ماده ۲ می‌بینید که قانونگذار نوشته «تصدی به…»: تصدی به حمل‌ونقل، تصدی به تأسیسات (بند ۳)، تصدی به عملیات حراجی و تصدی به نمایشگاه‌های عمومی. در شرح‌های رایج، سه شرط را باید با هم بررسی کرد:

• بنگاه یا مؤسسه: فرد کار را در قالب بنگاه انجام دهد؛ کسی که یک بار کالایی را جابه‌جا می‌کند متصدی حمل‌ونقل نیست.
• استمرار: عمل تکرارشونده باشد، نه یک‌باره و اتفاقی.
• داخل فهرست قانون: تصدی هر کاری را تجاری نمی‌کند؛ فقط اعمالی را که قانون نام برده است.

مثال بند ۶: اگر صاحب نمایشگاه فقط آثار خود را در آن بفروشد، در شرح‌های رایج این عمل مشمول «تصدی به هر قسم نمایشگاه عمومی» نیست، چون نمایشگاه باید عمومی باشد و به‌صورت مؤسسه و مستمر اداره شود. مثال بند ۲: شرکت یا بنگاه حمل بار که به‌طور مستمر خدمت می‌دهد متصدی حمل‌ونقل است. مقاله‌ی اعمال تجاری ذاتی و تبعی (مواد ۱ تا ۵ ق.ت) ادامه‌ی همین بحث را با مواد ۳ تا ۵ می‌آورد.

حراج، مزایده و مناقصه (بند ۵)

در شرح‌های رایج، عملیات حراجی شامل سه شکل است: در مزایده مال با قیمت پایه‌ی مشخص عرضه و به بالاترین پیشنهاد فروخته می‌شود؛ در حراج قیمت پایه تعیین نمی‌شود و مال به بالاترین پیشنهاد می‌رسد؛ و در مناقصه پایین‌ترین قیمت پیشنهادی برنده است.

بند ۱ از نزدیک

موضوع بند ۱ «مال منقول» است؛ مال غیرمنقول در این بند نمی‌گنجد. «تحصیل» هم معنای عام دارد و فقط خرید نیست، ولی باید به قصد فروش یا اجاره باشد. اگر قصد فروش بعداً ایجاد شود، عمل تجارتی نیست؛ قصد باید در لحظه‌ی تحصیل باشد. در شرح‌های رایج، مالی که از راه ارث به دست می‌آید تحصیل ارادی به قصد فروش نیست، چون ارث قهری است. در شرح‌های رایج، «تحصیل» فقط خرید نیست و بیع یا هر قرارداد دیگری را دربرمی‌گیرد؛ هبه‌ی معوض را هم برخی شارحان مشمول بند ۱ می‌دانند، ولی هبه‌ی بدون عوض و وصیت را خیر.

طبق متن، تصرف در مال مانع تجاری بودن نیست؛ برخی شارحان تصرف تغییردهنده‌ی ماهیت را جدا می‌کنند؛ در تست ببینید سؤال بر نص است یا بر نظر.

تاجر شدن از ماده ۱ و ۲ تا ماده ۳

ماده ۱ و ۲ تاجر را از روی شغل و نوع عمل تعریف می‌کنند. ماده ۳ جداگانه معاملاتی را «به اعتبار تاجر بودن» طرفین یا یکی از آن‌ها تجارتی می‌شمارد؛ مثلاً معاملات تجار با یکدیگر، معاملاتی که تاجر با غیرتاجر برای حوایج تجارتی خود انجام می‌دهد، معاملات کارکنان تاجر برای امور تجارتی او و معاملات شرکت‌های تجارتی. در دسته‌بندی رایج دکترین، ماده ۲ «اعمال تجاری ذاتی» و ماده ۳ «اعمال تجاری تبعی» است.

ضابطه شخصی و ضابطه موضوعی

برای تشخیص تاجر دو ضابطه مطرح است. در ضابطه موضوعی نوع فعالیت مهم است: اگر عمل در فهرست ماده ۲ باشد، عمل تجاری است. در ضابطه شخصی خود شخص و حرفه‌ی مستمر او ملاک است. در شرح‌های رایج، حقوق ایران «نظام مختلط» دارد: ماده ۱ و ۲ بیشتر ضابطه موضوعی و ماده ۳ بیشتر ضابطه شخصی را نشان می‌دهد.

مؤسسه‌ی تجاری را چگونه از غیرتجاری جدا کنیم؟

برای اشخاص و مؤسسات غیر از شرکت‌های تجاری، ملاک موضوع فعالیت است نه قصد کسب سود. مؤسسه‌ای ممکن است سودآور باشد، ولی اگر موضوع فعالیتش در ماده ۲ نباشد، مؤسسه‌ی تجاری نیست. شرکت سهامی اما به حکم ماده ۲ لایحه‌ی اصلاحی ۱۳۴۷ همیشه تجاری است.

نکات آزمونی ماده ۱ و ۲

• در بند ۱ دنبال سه چیز بگردید: منقول بودن مال، قصد فروش یا اجاره در لحظه‌ی تحصیل، و ارادی بودن تحصیل.
• در بندهای ۲، ۳، ۵ و ۶ کلمه‌ی «تصدی» یعنی استمرار و بنگاه؛ عمل یک‌باره مشمول نیست.
• در بند ۴ تأسیس کارخانه برای نیاز شخصی عمل تجارتی نیست.
• بند ۸ می‌گوید معامله‌ی برواتی بین غیرتاجران هم تجارتی است.
• «سود‌آور بودن» یا «قصد سود» معیار تجاری بودن نیست.

برای مرور مواد پرتکرار، راهنمای مواد مهم حقوق تجارت و بهترین منابع حقوق تجارت را ببینید. اگر تمرین‌های ترتیبی می‌خواهید، آموزش حقوق تجارت ۲ ادامه‌ی این مسیر است.

سؤال‌های متداول

۱. تاجر کیست؟

طبق ماده ۱ قانون تجارت، تاجر کسی است که شغل معمولی خود را معاملات تجارتی قرار بدهد.

۲. تصدی در حقوق تجارت یعنی چه؟

یعنی انجام عمل در قالب بنگاه و به‌صورت مستمر. در بندهای ۲، ۳، ۵ و ۶ ماده ۲ این لفظ آمده است.

۳. ماده ۲ قانون تجارت چند بند دارد؟

ده بند دارد و معاملات تجارتی را برمی‌شمارد، از خرید مال منقول به قصد فروش تا کشتی‌سازی.

۴. آیا خرید ملک برای فروش عمل تجارتی است؟

طبق بند ۱ ماده ۲، موضوع خرید باید مال منقول باشد؛ بنابراین مال غیرمنقول مشمول این بند نیست.

۵. سودآور بودن مؤسسه آن را تجاری می‌کند؟

نه. برای اشخاص و مؤسسات غیر از شرکت‌های تجاری، ملاک موضوع فعالیت است نه سود؛ شرکت سهامی به حکم ماده ۲ لایحه‌ی اصلاحی ۱۳۴۷ همیشه تجاری است.

آخرین بررسی متن مواد: ۳۰ مهر ۱۴۰۵. این مقاله آموزشی است و جایگزین نظر وکیل برای وضعیت خاص شما نیست. آموزش‌های تخصصی بیشتر در دوره‌های آموزشی دادرز.