فهرست مطالب
- ماده ۱: تاجر کیست؟
- ماده ۲: اعمال تجارتی ذاتی
- لفظ «تصدی» در ماده ۲
- ماده ۳: معاملات تجارتی به اعتبار تاجر بودن
- ماده ۴ و ۵: غیرمنقول و فرض تجاری بودن
- تاجر و مؤسسه‌ی تجاری: تفاوت با غیرتجاری
- نکات آزمونی
- سه تست با پاسخ تشریحی
- سؤال‌های متداول
- ۱. اعمال تجاری ذاتی چیست؟
- ۲. تاجر کیست؟
- ۳. فرق اعمال تجاری ذاتی و تبعی چیست؟
- ۴. آیا هر شرکتی تجاری است؟
نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز
پاسخ کوتاه
عمل تجاری ذاتی عملی است که ماده ۲ قانون تجارت در ده بند فهرست کرده، چه انجامدهنده تاجر باشد چه نباشد. عمل تجاری تبعی در شرح‌های رایج معامله‌ای است که ماده ۳ به اعتبار تاجر بودن طرف یا طرفین تجارتی می‌شمارد.
تاجر طبق ماده ۱ کسی است که شغل معمولی خود را معاملات تجارتی قرار بدهد. ماده ۴ معاملات غیرمنقول را هرگز تجارتی نمی‌داند و ماده ۵ معاملات تاجر را تجارتی فرض می‌کند، مگر خلافش ثابت شود.
تفکیک اعمال تجاری ذاتی از تبعی پایه‌ی بخش بزرگی از تست‌های حقوق تجارت است. در این مقاله مواد ۱ تا ۵ قانون تجارت را با هم مرور می‌کنیم. برای مفهوم «تصدی» که در چند بند ماده ۲ آمده، مقاله‌ی تصدی در حقوق تجارت یعنی چه؟ را ببینید.
ماده ۱: تاجر کیست؟
«تاجر کسی است که شغل معمولی خود را معاملات تجارتی قرار بدهد.»
«شغل معمولی» در شرح‌های رایج دو عنصر دارد: تکرار و امرار معاش. کسی که یک‌بار برای سود کالایی را می‌خرد و می‌فروشد، هنوز تاجر نیست؛ باید این کار به شغل او تبدیل شود. در تست، وضعیت فعلی فرد مبناست نه فعالیت‌های گذشته.
ماده ۲: اعمال تجارتی ذاتی
ماده ۲ ده دسته معامله را تجارتی می‌شمارد. به نظر غالب حقوقدانان فهرست مادهی ۲ حصری است، هرچند برخی آن را تمثیلی می‌دانند. بندها این‌اند:
- خرید یا تحصیل هر نوع مال منقول به قصد فروش یا اجاره اعم از این که تصرفاتی در آن شده یا نشده باشد؛
- تصدی به حمل‌ونقل از راه خشکی یا آب یا هوا؛
- هر قسم عملیات دلالی یا حق‌العمل‌کاری (کمیسیون) یا عاملی، و تصدی به هر نوع تأسیساتی برای انجام بعضی امور، از قبیل تسهیل معاملات ملکی یا پیدا کردن خدمه یا تهیه و رسانیدن ملزومات و غیره؛
- تأسیس و به‌کار انداختن هر قسم کارخانه، مشروط بر این که برای رفع حوائج شخصی نباشد؛
- تصدی به عملیات حراجی؛
- تصدی به هر قسم نمایشگاه‌های عمومی؛
- هر قسم عملیات صرافی و بانکی؛
- معاملات برواتی، اعم از این‌که بین تاجر یا غیرتاجر باشد؛
- عملیات بیمه بحری و غیربحری؛
- کشتی‌سازی و خرید و فروش کشتی و کشتیرانی داخلی یا خارجی و معاملات راجعه به آن‌ها.
لفظ «تصدی» در ماده ۲
لفظ «تصدی» در بندهای ۲، ۳، ۵ و ۶ ماده ۲ آمده است (حمل‌ونقل، تأسیسات، حراجی و نمایشگاه عمومی). معنای آن (بنگاه و استمرار)، سه شرط عملی و مثال‌ها در مقاله‌ی تصدی در حقوق تجارت یعنی چه؟ آمده است؛ اینجا فقط به همین بسنده می‌کنیم تا دو صفحه تکرار هم نباشند.
می‌خواهید حقوق تجارت را در آزمون وکالت قوی بخوانید؟
در دوره‌ی جامع حقوق تجارت ۱ تا ۴ دادرز مباحث تاجر، اعمال تجاری، اسناد تجاری و شرکت‌ها به‌صورت مفهومی و با تکیه بر متن قانون آموزش داده شده است.
ماده ۳: معاملات تجارتی به اعتبار تاجر بودن
ماده ۳ فهرست دوم را می‌دهد: معاملاتی که چون طرف آن‌ها (یا یکی از آن‌ها) تاجر است، تجارتی محسوب میشود. فهرست آن، به‌طور خلاصه:
- همه‌ی معاملات بین تجار، کسبه، صرافان و بانک‌ها؛
- معاملاتی که تاجر با غیرتاجر برای حوایج تجارتی خود انجام می‌دهد؛
- معاملاتی که کارکنان، خدمه یا شاگرد تاجر برای امور تجارتی او می‌کنند؛
- همه‌ی معاملات شرکتهای تجارتی.
ماده ۴ و ۵: غیرمنقول و فرض تجاری بودن
مادهی ۴: معامله‌ی غیرمنقول هرگز تجارتی نیست. مادهی ۵: معاملات تاجر اماره‌ی تجارتی بودن دارد، مگر خلافش ثابت شود. پس خرید ملک برای فروش حتی توسط تاجر، در نص ماده ۴ تجارتی نیست.
در دسته‌بندی رایج دکترین، اعمال ماده ۲ را «تجاری ذاتی» (موضوعی) و اعمال ماده ۳ را «تجاری تبعی» (به اعتبار تاجر بودن) می‌نامند. متن ماده ۳ را برای حفظ عبارت دقیق از قانون بخوانید.
| مقایسه | ماده ۲ (ذاتی) | ماده ۳ (تبعی) |
|---|---|---|
| ملاک | نوع عمل (فهرست ده‌گانه) | تاجر بودن طرف یا طرفین |
| نیاز به تاجر بودن | نه؛ مثلاً معامله‌ی برواتی بین تاجر یا غیرتاجر هم تجارتی است | بله؛ تاجر بودن (یا شرکت تجارتی بودن) پایه‌ی حکم است |
| مثال | خرید کالای منقول به قصد فروش | معامله‌ی شاگرد تاجر برای کار تجارتی او |
تاجر و مؤسسه‌ی تجاری: تفاوت با غیرتجاری
برای اشخاص و مؤسسات غیر از شرکتهای تجاری، ملاک موضوع فعالیت است نه سودآوری. اما شرکت سهامی به حکم مادهی ۲ لایحهی اصلاحی ۱۳۴۷ حتی با موضوع غیرتجاری، تجاری است. مؤسسه‌ای که به‌شدت سودآور است ولی موضوعش در ماده ۲ نیست، تجاری نیست. و برعکس، نبودن سود تجاری بودن موضوع را از بین نمی‌برد.
نکات آزمونی
- لفظ «تصدی» در بندهای ۲، ۳، ۵ و ۶ ماده ۲ آمده؛ معنی آن را در مقاله‌ی تصدی در حقوق تجارت ببینید.
- ماده ۴: معاملات غیرمنقول هرگز تجارتی نیست. ماده ۵: معاملات تاجر تجارتی فرض میشود.
- بند ۱ ماده ۲ فقط مال منقول؛ قصد فروش یا اجاره باید هنگام تحصیل باشد.
- بند ۸: معامله‌ی برواتی بین تاجر یا غیرتاجر تجارتی است.
- معاملات ماده ۲ نیاز به تاجر بودن ندارند؛ معاملات ماده ۳ به اعتبار تاجر بودن‌اند.
سه تست با پاسخ تشریحی
تست ۱. «الف» تاجر نیست و برای فروش کالا در بازار، مال منقولی را در لحظه‌ی خرید به قصد فروش می‌خرد و می‌فروشد. این عمل چه وصفی دارد؟
۱) تجارتی ذاتی بر پایه‌ی بند ۱ ماده ۲ ۲) تجارتی تبعی ۳) غیرتجارتی چون خریدار تاجر نیست ۴) تجارتی فقط اگر سود کند
پاسخ: گزینه ۱. خرید مال منقول به قصد فروش (بند ۱ ماده ۲) ذاتاً تجارتی است و تاجر بودن شرط آن نیست؛ تحقق سود نیز شرط نیست.
تست ۲. کدام عمل طبق ماده ۲ با قید «تصدی» آمده است؟
۱) خرید کالا برای فروش ۲) حمل‌ونقل ۳) بیمه ۴) صرافی
پاسخ: گزینه ۲. حمل‌ونقل (بند ۲)، تأسیسات در بند ۳، حراجی (بند ۵) و نمایشگاه عمومی (بند ۶) با لفظ «تصدی» آمده‌اند؛ بیمه و صرافی چنین قیدی ندارند.
تست ۳. ملاک تشخیص مؤسسه‌ی تجاری از غیرتجاری چیست؟
۱) قصد سود ۲) موضوع فعالیت ۳) میزان سرمایه ۴) ثبت در اداره‌ی ثبت شرکت‌ها
پاسخ: گزینه ۲. بر اساس شرح رایج، برای مؤسسات غیر از شرکتهای تجاری ملاک موضوع فعالیت است؛ سودآوری به‌تنهایی مؤسسه را تجاری نمی‌کند. قید: شرکت سهامی به حکم مادهی ۲ لایحهی اصلاحی ۱۳۴۷ حتی با موضوع غیرتجاری، تجاری است.
چقدر به نکات آزمونی این مبحث مسلط شدید؟
وارد سامانه‌ی آزمون آنلاین دادرز شوید و تست‌های طبقه‌بندی‌شده‌ی حقوق تجارت را به‌همراه تحلیل ویدیویی روی تخته‌ی هوشمند بررسی کنید. برای یادگیری کامل مباحث هم می‌توانید دوره‌های آموزشی دادرز را ببینید.
سؤال‌های متداول
۱. اعمال تجاری ذاتی چیست؟
اعمالی که ماده ۲ قانون تجارت در ده بند فهرست کرده است، صرفنظر از تاجر بودن انجامدهنده. لفظ «تصدی» در چهار بند (۲، ۳، ۵ و ۶) آمده است.
۲. تاجر کیست؟
طبق ماده ۱ قانون تجارت، کسی که شغل معمولی خود را معاملات تجارتی قرار بدهد.
۳. فرق اعمال تجاری ذاتی و تبعی چیست؟
ذاتی آنهاییاند که ماده ۲ فهرست کرده، صرفنظر از تاجر بودن طرف. تبعی آنهاییاند که چون طرف تاجر است تجارتی شمرده میشوند (ماده ۳).
۴. آیا هر شرکتی تجاری است؟
نه. طبق ماده ۳ معاملات «شرکتهای تجارتی» تجارتی شمرده میشود؛ پس پرسش اول این است که شرکت مورد نظر از انواع شرکتهای تجارتی در قانون باشد یا نه. همچنین شرکت سهامی به حکم مادهی ۲ لایحهی اصلاحی ۱۳۴۷ حتی با موضوع غیرتجاری، تجاری است.
برای مرور مفهوم و مواد پایه‌ی این درس، آموزش حقوق تجارت ۱ و معنی تصدی و مواد مهم حقوق تجارت را ببینید. آخرین بررسی متن مواد: ۳۰ مهر ۱۴۰۵.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
تفاوت چک، سفته و برات: اسناد تجاری را مقایسه کنیمنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه سفته (فته‌طلب): سندی که امضاکننده در آن تعهد می‌کند مبلغی…
انواع چک و تفاوت‌ها: عادی، تأییدشده، تضمین‌شده، مسافرتی و صیادینویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه ماده ۱ قانون صدور چک چهار نوع چک می‌شناسد: عادی،…
تست حقوق تجارت آزمون وکالت؛ نمونه سؤال تجارت ۱ تا ۴ با پاسخ تشریحیدر آزمون وکالت (کانون و مرکز)، حقوق تجارت ۲۰ سؤال دارد. این ۲۰ سؤال روی چهار محور تجارت ۱ تا ۴ پخش…
آرای وحدت رویه حقوق تجارت و چک؛ مهم‌ترین آرا برای آزمون وکالت (آپدیت ۱۴۰۵)در درس تجارت آزمون وکالت، بخشی از سؤال‌های سخت از جایی می‌آید که قانون ساکت یا مبهم است و هیئت عمومی دیوان…
دیدگاه‌ها ۰