فهرست مطالب
- جایگاه قوه‌ی مقننه
- مجلس: ترکیب و وظایف
- شورای نگهبان: ترکیب و وظایف
- نظارت بر مصوبات: مسیر تصویب یک قانون
- جدول مقایسه‌ی اختیارات مجلس و شورای نگهبان
- نکات تستی و تله‌های رایج
- پرسش‌های متداول
- آیا مجلس شورای اسلامی میتواند اختیار وضع قوانین دائمی را به کمیسیونهای خود تفویض کند؟
- آیا مصوبات آزمایشی کمیسیونهای مجلس نیز باید به تأیید شورای نگهبان برسد؟
- آیا نمایندگان مجلس را میتوان به خاطر نظراتی که در مجلس ابراز کرده‌اند تعقیب کرد؟
- طرحهای قانونی نمایندگان چه محدودیتی از نظر بار مالی دارند؟
- قدم بعدی
پاسخ کوتاه: در ساختار حقوق اساسی ایران، قوه‌ی مقننه از طریق مجلس شورای اسلامی (مرجع عام وضع و تفسیر قوانین عادی و نظارت بر قوه‌ی مجریه) و شورای نگهبان (مرجع تطبیق مصوبات با شرع و قانون اساسی، تفسیر قانون اساسی و نظارت بر انتخابات) اعمال میشود. مجلس بدون وجود شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد، مگر در موارد استثنایی مقرر در قانون اساسی.
جایگاه قوه‌ی مقننه
در قانون اساسی، قوای حاکم شامل قوه‌ی مقننه، قوه‌ی مجریه و قوه‌ی قضائیه هستند که زیر نظر ولایت مطلقه‌ی امر و امامت امت بر طبق اصول قانون اساسی اعمال می‌گردند. برای آشنایی با ارتباط این قوا با نهاد رهبری، مطالعه‌ی اختیارات و وظایف رهبر در قانون اساسی بسیار راهگشاست. اعمال قوه‌ی مقننه از طریق مجلس شورای اسلامی است که از نمایندگان منتخب مردم تشکیل میشود و در کنار آن، شورای نگهبان به عنوان رکن پاسدار احکام اسلام و قانون اساسی فعالیت میکند.
مجلس: ترکیب و وظایف
مجلس شورای اسلامی از نمایندگان منتخب مردم در حوزه‌های انتخابیه و همچنین نمایندگان اقلیت‌های دینی شناخته شده در قانون اساسی تشکیل میشود. مهم‌ترین وظایف مجلس در دو محور قانونگذاری و نظارت خلاصه میشود:
- امور تقنینی: وضع قانون در عموم مسائل در حدود مقرر در قانون اساسی، شرح و تفسیر قوانین عادی، تصویب عهدنامه‌ها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی و تصویب بودجه‌ی سالانه‌ی کل کشور. برای یادگیری جزئیات بودجه، مطلب آموزش حقوق اساسی بخش اقتصاد و بودجه را مطالعه کنید.
- امور نظارتی: رأی اعتماد به وزرا، سؤال و استیضاح وزرا یا رئیس‌جمهور، و تحقیق و تفحص در تمام امور کشور.
شورای نگهبان: ترکیب و وظایف
شورای نگهبان ترکیبی دوگانه دارد: نیمی از اعضای آن از فقهای عادل و آگاه به مقتضیات زمان هستند که توسط مقام رهبری انتخاب می‌شوند، و نیم دیگر از حقوقدانان مسلمان در رشته‌های مختلف حقوقی هستند که از سوی رئیس قوه‌ی قضائیه به مجلس شورای اسلامی معرفی و با رأی مجلس انتخاب می‌گردند. وظایف اصلی این شورا شامل تشخیص عدم مغایرت مصوبات مجلس با شرع و قانون اساسی، تفسیر قانون اساسی و نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان، ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آرای عمومی است.
نظارت بر مصوبات: مسیر تصویب یک قانون
پیشنهادهای قانونی یا در قالب «لایحه» از سوی هیئت وزیران و یا در قالب «طرح» به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان مجلس (اصل ۷۴) مطرح میشود. کلیه‌ی مصوبات مجلس باید به شورای نگهبان فرستاده شود. در شورای نگهبان:
- تشخیص عدم مغایرت مصوبه با احکام اسلام بر عهده‌ی اکثریت فقهای شورای نگهبان است.
- تشخیص عدم تعارض مصوبه با قانون اساسی بر عهده‌ی اکثریت همه‌ی اعضای شورای نگهبان (فقها و حقوقدانان) است.
اگر شورا مصوبه را مغایر بداند، آن را برای اصلاح به مجلس بازمی‌گرداند. در صورت اصرار مجلس بر نظر خود و تأمین نشدن نظر شورای نگهبان، موضوع برای تشخیص مصلحت به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارجاع میشود.
جدول مقایسه‌ی اختیارات مجلس و شورای نگهبان
تفکیک صلاحیت‌های این دو نهاد از محورهای مهم سؤالات آزمون وکالت است:
| موضوع صلاحیت | مجلس شورای اسلامی | شورای نگهبان |
|---|---|---|
| مرجع تفسیر | شرح و تفسیر قوانین عادی | تفسیر اصول قانون اساسی (با تصویب سه‌چهارم اعضای شورا؛ اصل ۹۸) |
| نقش در قانونگذاری | بررسی و تصویب طرح‌ها و لوایح قانونی | بررسی عدم مغایرت مصوبات با شرع و قانون اساسی |
| رابطه‌ی متقابل | انتخاب حقوقدانان معرفی‌شده برای عضویت در شورای نگهبان | اعتبار قانونی مجلس منوط به وجود شورای نگهبان است |
| حضور در جلسات | جلسات مجلس علنی است (مگر در شرایط اضطراری با تشریفات خاص) | اعضای شورا می‌توانند هنگام مذاکره‌ی طرح‌ها و لوایح در مجلس حاضر شوند و در طرح‌ها و لوایح فوری باید حاضر شوند و نظر دهند (اصل ۹۷) |
نکات تستی و تله‌های رایج
- تله‌ی استثنای اعتبار مجلس بدون شورای نگهبان: مجلس بدون وجود شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد، مگر در مورد تصویب اعتبارنامه‌ی نمایندگان و انتخاب حقوقدانان شورای نگهبان.
- تله‌ی تشخیص مغایرت شرعی و قانونی: دقت کنید که در مغایرت با شرع، فقط فقهای شورا رأی می‌دهند، اما در مغایرت با قانون اساسی، کل اعضا (فقها و حقوقدانان) رأی می‌دهند. برای تسلط بیشتر، راهنمای جامع حقوق اساسی برای آزمون وکالت و معیارهای انتخاب کتاب مناسب قانون اساسی را بررسی کنید.
پرسش‌های متداول
آیا مجلس شورای اسلامی میتواند اختیار وضع قوانین دائمی را به کمیسیونهای خود تفویض کند؟
طبق اصل ۸۵، مجلس نمیتواند اختیار قانونگذاری را به شخص یا هیئتی واگذار کند، اما در موارد ضروری میتواند اختیار وضع بعضی قوانین را به کمیسیونهای داخلی خود تفویض کند؛ این قوانین در مدتی که مجلس تعیین میکند به صورت آزمایشی اجرا میشود و تصویب نهایی آنها با مجلس است. استثنا: تصویب دائمی اساسنامهی سازمانها، شرکتها و مؤسسات دولتی یا وابسته به دولت را میتوان به کمیسیونهای ذیربط واگذار کرد یا اجازهی تصویب آن را به دولت داد.
آیا مصوبات آزمایشی کمیسیونهای مجلس نیز باید به تأیید شورای نگهبان برسد؟
بله؛ مصوبات آزمایشی کمیسیونها و همچنین اساسنامههای سازمانها و شرکتهای دولتی که با تفویض مجلس به تصویب هیئت وزیران میرسد، باید به تأیید شورای نگهبان برسد.
آیا نمایندگان مجلس را میتوان به خاطر نظراتی که در مجلس ابراز کرده‌اند تعقیب کرد؟
طبق اصل مصونیت پارلمانی در قانون اساسی، نمایندگان در مقام ایفای وظایف نمایندگی در اظهار نظر و رأی خود کاملاً آزادند و نمی‌توان آنها را به سبب نظراتی که در مجلس ابراز کرده‌اند تعقیب یا توقیف نمود.
طرحهای قانونی نمایندگان چه محدودیتی از نظر بار مالی دارند؟
طرحهای قانونی و پیشنهادها و اصلاحاتی که نمایندگان در خصوص لوایح میکنند و به تقلیل درآمد عمومی یا افزایش هزینههای عمومی میانجامد، تنها در صورتی قابل طرح است که طریق جبران کاهش درآمد یا تأمین هزینهی جدید نیز در آن معلوم شده باشد.
قدم بعدی
اگر درباره‌ی مسیر مطالعه و مرور اصول قانون اساسی سؤال دارید، می‌توانید از «مشاوره‌ی رایگان کارشناس دادرز» استفاده کنید.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
تفاوت منابع آزمون کانون و مرکز وکلا؛ مقایسه‌ی دروس، ضرایب و منابعتفاوت منابع آزمون وکالت کانون و مرکز چیست؟ مقایسه‌ی دروس، ضریب‌ها، تعداد سؤال و منابع اعلامی دو آزمون در یک جدول.ضعیف در آیین دادرسی کیفری، فقه و اصول، ثبت یا اساسی هستید؟ضعف در آیین دادرسی کیفری، اصول و متون فقه، حقوق ثبت یا اساسی؟ نشانه‌ها، سه گام مطالعه و تمرین هفتگی برای هر…
ضابطان دادگستری و جرم مشهود (مواد ۲۸ تا ۴۹، ماده ۴۵ و تحت نظر قرار دادن)نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز اولین کسی که در بیشتر پرونده‌های کیفری با متهم و صحنه‌ی جرم…اعسار و تقسیط مهریه؛ شرایط، مدارک و مراحل دادخواستنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز اگر مهریه‌ای بر دوش شماست که نمی‌توانید یکجا بپردازید، یا اگر مهریه‌ی…
دیدگاه‌ها ۰