فهرست مطالب
- عام و خاص: تعریف و نمونه
- مخصِّص و انواع آن
- مطلق و مقید: تعریف و نمونه
- جدول مقایسه‌ی عام-خاص با مطلق-مقید
- حمل مطلق بر مقید: چه زمانی؟
- مثال‌های تستی
- پرسش‌های متداول
- در دوران امر بین تخصیص و نسخ، کدام‌یک مقدم است؟
- آیا عام پس از تخصیص، در بقیه‌ی افراد حجت است؟
- حکم تمسک به عام در شبهات مصداقیه مخصص چیست؟
- مقدمات حکمت چیست؟
- قدم بعدی
پاسخ کوتاه: در اصول فقه، عام لفظی است که به وضع لغوی، شامل تمامی افراد و مصادیق خود می‌شود و با خاص، برخی افراد از شمول آن خارج می‌گردند (تخصیص). در مقابل، مطلق لفظی است که بر ماهیت و طبیعت شیء بدون قید دلالت دارد و با مقید، دایره‌ی حالات و اوصاف آن ماهیت محدود می‌شود (تقیید).
عام و خاص: تعریف و نمونه
عام لفظی است که بر فراگیری و استغراق تمام مصادیقی که صلاحیت انطباق بر آن‌ها را دارد، دلالت می‌کند (مانند الفاظ «کل»، «جمیع»، «هرکس»، «هیچ‌کس»). عام از حیث چگونگی شمول افراد به سه دسته‌ی اصلی تقسیم می‌شود:
- عام استغراقی (افرادی): حکم به تک‌تک افراد به طور مستقل تعلق می‌گیرد (اگر یکی اطاعت شود و دیگری نه، به تعداد اطاعت و عصیان محقق است).
- عام مجموعی: حکم به مجموع افراد از آن حیث که یک مجموعه هستند تعلق می‌گیرد (با اخلال در یک جزء، کل تکلیف مختل می‌شود).
- عام بدلی: حکم به یکی از افراد به نحو علی‌البدل تعلق می‌گیرد و با انجام یک مصداق، تکلیف ساقط می‌شود.
برای یادگیری روش مطالعه‌ی این مبحث، مطلب نحوه مطالعه اصول فقه برای قبولی در آزمون وکالت را بررسی کنید.
مخصِّص و انواع آن
تخصیص عبارت است از خارج کردن برخی افراد از تحت حکم عام. دلیل خاص (مخصص) به دو دسته‌ی کلی تقسیم می‌شود:
- مخصص متصل: مخصصی که در همان کلام و جمله به عام متصل است و اصلاً اجازه نمی‌دهد ظهور عام در عموم شکل بگیرد (مانند صفت، شرط، غایت و استثنا).
- مخصص منفصل: مخصصی که در کلام یا ماده‌ی قانونی جداگانه‌ای (پیش یا پس از عام) وارد می‌شود. در این حالت، ظهور عام در عموم منعقد می‌شود، اما در مقام حجیت، خاص بر عام مقدم می‌گردد.
مطلق و مقید: تعریف و نمونه
مطلق لفظی است که بر ذات و ماهیت چیزی، بدون لحاظ هیچ قید و شرطی (چه قید وجود و چه قید عدم) دلالت دارد و شمول آن نسبت به حالات مختلف، به کمک «مقدمات حکمت» (نبود قرینه بر تقیید با وجود مقام بیان) اثبات می‌شود. در مقابل، مقید لفظی است که همان ماهیت را همراه با وصف یا قید خاصی در نظر می‌گیرد (مانند «فرزند» که مطلق است، در برابر «فرزند رشید» که مقید است).
جدول مقایسه‌ی عام-خاص با مطلق-مقید
تفاوت‌های ظریف میان عام و مطلق در سؤالات تستی اهمیت دارد:
| معیار مقایسه | عام و خاص | مطلق و مقید |
|---|---|---|
| محور دلالت | ناظر به «افراد و مصادیق» است (تکثر افرادی) | ناظر به «حالات، اوصاف و عوارض ماهیت» است |
| منشأ شمول | دلالت عام بر شمول، ناشی از «وضع لفظ» (ادوات عموم) است | دلالت مطلق بر اطلاق، به نظر مشهور متأخران، ناشی از «عقل و مقدمات حکمت» است |
| نام فرآیند محدودسازی | خارج کردن برخی افراد «تخصیص» نام دارد | محدود کردن حالات ماهیت «تقیید» نام دارد |
| نوع عموم رایج | غالباً شمول استغراقی در افراد دارد | بسته به سیاق، اطلاق ممکن است شمولی (مانند «أحلّ الله البیع») یا بدلی (مانند «أعتق رقبةً») باشد |
حمل مطلق بر مقید: چه زمانی؟
هرگاه در یک دلیل، حکمی به صورت مطلق و در دلیل دیگر به صورت مقید بیان شود، در صورت جمع بودن شرایط زیر، مطلق بر مقید حمل می‌شود:
- وحدت حکم (وحدت تکلیف): هر دو دلیل ناظر به یک حکم واحد (با وحدت سبب) باشند.
- الزامی بودن حکم: حکم از سنخ واجب یا حرام باشد (در مستحبات و مکروهات، قید اغلب حمل بر تعدد مطلوب و افضل بودن فرد مقید می‌شود).
- وجود تنافی میان اطلاق و تقیید: به نحوی که جمع عرفی آن‌ها از طریق تقییدِ اطلاق باشد؛ هرچند در برخی فروض، از جمله جایی که هر دو دلیل مثبت باشند، نظرها متفاوت است. برای مطالعه‌ی کامل‌تر، به راهنمای جامع فقه و اصول فقه برای آزمون وکالت مراجعه کنید.
مثال‌های تستی
- عبارت «هر کس مال دیگری را تلف کند ضامن است» یک عام استغراقی است و استثنای «مگر در مقام دفاع مشروع» یک مخصص برای آن محسوب می‌شود.
- واژه‌ی «بیع» یا «شاهد» بدون قید، مطلق است و هنگامی که در جای دیگر شرط «عادل بودن شاهد» ذکر می‌شود، در صورت جمع بودن شرایط حمل (وحدت حکم و تنافی)، مطلق بر مقید حمل می‌گردد. برای تمرین تست‌های بیشتر، از کلاس نکته و تست اصول فقه در دادرز و آموزش متون فقه و اصول فقه استفاده کنید.
پرسش‌های متداول
در دوران امر بین تخصیص و نسخ، کدام‌یک مقدم است؟
به دلیل فراوانی تخصیص نسبت به نسخ در قوانین و نصوص شرعی («ما من عام الا و قد خص»)، اصولاً تخصیص بر نسخ ترجیح داده می‌شود (مگر در فروض خاص زمانی).
آیا عام پس از تخصیص، در بقیه‌ی افراد حجت است؟
بله؛ طبق نظر مشهور اصولیون، عام پس از تخصیص (چه با مخصص متصل و چه منفصل) در سایر افراد باقی‌مانده حجت است.
حکم تمسک به عام در شبهات مصداقیه مخصص چیست؟
به نظر مشهور اصولیان متأخر، در مخصصِ لفظی (متصل یا منفصل)، تمسک به عام در شبهه‌ی مصداقیه‌ی خودِ مخصص جایز نیست؛ یعنی اگر شک کنیم فردی مصداق عنوان خاص هست یا نه، نمی‌توان با تمسک به عام، حکم عام را بر او بار کرد.
مقدمات حکمت چیست؟
شرایطی عقلایی است که برای اثبات اطلاقِ یک لفظ لازم است؛ از جمله اینکه متکلم در مقام بیان تمام مراد خود باشد و قرینه‌ای بر تقیید نیاورد.
قدم بعدی
اگر درباره‌ی مسیر مطالعه و تست‌زنی مباحث الفاظ در اصول فقه سؤال دارید، می‌توانید از «مشاوره‌ی رایگان کارشناس دادرز» استفاده کنید.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
انواع چک و تفاوت‌ها: عادی، تأییدشده، تضمین‌شده، مسافرتی و صیادینویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه ماده ۱ قانون صدور چک چهار نوع چک می‌شناسد: عادی،…
دیدگاه‌ها ۰