اجرت‌المثل ایام زوجیت و نحله چیست؟ شرایط و تفاوت‌ها

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

در هر پرونده‌ی طلاق، چند واژه‌ی مالی پشت سر هم می‌آید: مهریه، نفقه، اجرت‌المثل، نحله. بیشتر مردم و حتی زوج‌های تحصیل‌کرده این‌ها را قاطی می‌کنند. اجرت‌المثل و نحله به‌ویژه، هم‌نام به نظر می‌رسند ولی دو چیز متفاوت‌اند و حتی دادگاه نمی‌تواند هر دو را هم‌زمان برای یک نفر تعیین کند.

این مقاله تعریف، شرایط، تفاوت و مسیر مطالبه‌ی این دو را بر پایه‌ی قانون مدنی و قوانین خانواده بررسی می‌کند. مبلغ نمونه نمی‌دهیم؛ چون به نظر کارشناس و شرایط هر پرونده بستگی دارد.

در این مقاله می‌خوانید

• سه مفهوم و تفاوت‌ها
• شرایط اجرت‌المثل ایام زوجیت
• نحله چیست و چه وقت مطرح است؟
• آیا هر دو را می‌توان گرفت؟
• محاسبه و مراحل مطالبه
• اشتباه‌های رایج
• دو سناریوی فرضی و مدارک
• سؤال‌های متداول

سه مفهوم و تفاوت‌ها

مهریه حق مالی زن است که با عقد ازدواج ایجاد می‌شود؛ حتی اگر طلاقی در کار نباشد. اجرت‌المثل و نحله اما به شرایط زندگی مشترک و نوع طلاق گره خورده‌اند. جدول زیر تفاوت‌های اصلی را مرور می‌کند:

برای شناخت انواع مهریه و تفاوتش با این دو، مقاله‌ی انواع مهریه را ببینید.

شرایط اجرت‌المثل ایام زوجیت

ماده ۳۳۶ قانون مدنی قاعده‌ی کلی را بیان می‌کند: هر کس به درخواست دیگری کاری انجام دهد که عرفاً برای آن اجرت هست یا عرفاً عامل آماده‌ی انجام آن است، مستحق اجرت است؛ مگر معلوم شود قصد بخشش داشته است.

تبصره‌ای که در سال ۱۳۸۵ به این ماده اضافه شد، همین قاعده را به حوزه‌ی خانواده آورد. بر اساس آن، اگر زن کارهایی را انجام داده باشد که شرعاً بر عهده‌ی او نبوده، اجرت عرفی دارد، به دستور شوهر انجام شده و قصد بخشش هم نداشته، و دادگاه این‌ها را ثابت‌شده بداند، دادگاه اجرت‌المثل آن را حساب کرده و حکم به پرداخت می‌دهد.

از متن تبصره چهار شرط به دست می‌آید:

1. کار جزو وظایف شرعی زن نباشد. قانون مصداق‌ها را نشمرده است؛ به همین دلیل دادگاه‌ها و شارحان به متون فقهی مراجعه می‌کنند. این‌که دقیقاً کدام کار جزو وظیفه‌ی شرعی است، تفسیری است و باید با وکیل بررسی شود.
2. کار اجرت عرفی داشته باشد.
3. به دستور شوهر انجام شده باشد.
4. قصد بخشش (تبرع) در کار نباشد. این شرط در عمل یکی از محل‌های بحث است؛ در برخی آرا اصل را بر تبرع نگذاشته‌اند و در برخی دیگر خلاف آن را.

ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده (۱۳۹۱) هم می‌گوید اجرت‌المثل ایام زوجیت بر اساس تبصره‌ی ماده ۳۳۶ قانون مدنی تعیین می‌شود. یک نظریه‌ی مشورتی اداره‌ی حقوقی قوه‌ی قضاییه (۱۳۹۳) از همین ماده نتیجه گرفته است که این حق با رفتار زن ارتباطی ندارد؛ یعنی مثلاً اتهام یا محکومیت زن به نشوز یا رفتار نادرست، نمی‌تواند مبنای حذف اجرت‌المثل باشد.

اما ریشه‌ی مطلب در قانون ۱۳۷۱ هم هست. «قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق» (۱۳۷۱) در تبصره‌ی ۶ خود مسیر مطالبه‌ی این مبالغ را تعیین کرده است. بر اساس توضیح منابع حقوقی: ابتدا تراضی طرفین بررسی می‌شود؛ اگر توافقی نبود و شرط مالی لازم در عقدنامه یا عقد خارج لازم وجود داشت، همان مبنا قرار می‌گیرد؛ در غیر این صورت نوبت اجرت‌المثل و نحله است. اجرت‌المثل در بند الف و نحله در بند ب آمده است.

نحله چیست و چه وقت مطرح است؟

نحله در اصل به معنای بخشش است. در طلاق، دادگاه می‌تواند در شرایطی مبلغی را به‌عنوان نحله برای زن تعیین کند. بر اساس نظریه‌ی اداره‌ی کل حقوقی قوه‌ی قضاییه (۱۳۹۶) شرایطی که برای نحله ذکر شده این است:

• در عقدنامه یا عقد خارج لازم، شرطی مالی که زن را مشمول اجرت‌المثل کند وجود نداشته باشد؛
• طلاق به درخواست زن نباشد؛
• درخواست طلاق از ناحیه‌ی مرد، ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا بدرفتاری او نباشد.

بند ب تبصره‌ی ۶ قانون ۱۳۷۱ در ماده‌ی ۵۸ قانون حمایت خانواده از نسخ مستثنا شد و همان نظریه‌ی ۱۳۹۶ هم آن را همچنان معتبر می‌داند.

نکته‌ی عملی: نحله «حق ثابت» نیست و دادگاه مبلغ را با توجه به شرایط زندگی، مدت زندگی مشترک و توان مالی مرد می‌سنجد. به همین دلیل نمی‌توان مبلغ مشخص یا فرمولی ارائه داد. در این مقاله هم عدد نمونه نمی‌آوریم.

آیا هر دو را می‌توان گرفت؟

این پرسش بسیار رایج است. پاسخ طبق رأی اصراری دیوان عالی کشور (۱۳۹۳): خیر. بر اساس رأی، تعیین هم‌زمان اجرت‌المثل و نحله مغایر قانون است. به گفته‌ی منابع، زن اول مستحق اجرت‌المثل ایام زندگی مشترک است و فقط در صورت نبودن استحقاق آن، نحله به او تعلق می‌گیرد.

مهم‌تر آنکه اجرت‌المثل و نحله ربطی به «مهریه» ندارند. زنی که اجرت‌المثل می‌گیرد مهریه‌اش را هم دارد، چون این‌ها منشأهای متفاوت‌اند. برای وصول مهریه، مقاله‌ی توقیف اموال برای مهریه را بخوانید.

محاسبه و مراحل مطالبه

دادگاه معمولاً از کارشناس رسمی دادگستری برای برآورد اجرت‌المثل کمک می‌گیرد. کارشناس معمولاً مدت زندگی مشترک، نوع و حجم کارهای انجام‌شده و قیمت عرفی آن‌ها را در نظر می‌گیرد. عدد نهایی از پرونده‌ای به پرونده‌ی دیگر خیلی فرق دارد؛ به همین دلیل آوردن مبلغ نمونه می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

مسیر معمول:

1. جمع‌آوری مدارک: عقدنامه، مدارک زندگی مشترک، شهود یا مستنداتی که انجام کار به درخواست شوهر را نشان دهد.
2. طرح دعوا: دادخواست مطالبه‌ی اجرت‌المثل ایام زوجیت (و در صورت لزوم، بخش نحله) به دادگاه خانواده.
3. ارجاع به کارشناس: برآورد اجرت.
4. رأی: قابل اعتراض در مهلت قانونی.

اثبات «دستور شوهر» و «عدم قصد تبرع» معمولاً دشوارترین بخش است؛ پس هر مدرکی را از ابتدا حفظ کنید. اگر این پرونده با طلاق توافقی پیش می‌رود، ببینید این مبالغ در توافق چگونه دیده می‌شوند: مراحل طلاق توافقی.

اشتباه‌های رایج

• یکی‌گرفتن با مهریه: مهریه حق ناشی از عقد است؛ اجرت‌المثل و نحله حقوق جدای از آن.
• خواستن هر دو: طبق رأی اصراری، هم‌زمان تعیین نمی‌شوند.
• انتظار یک عدد ثابت: هیچ جدول رسمی «قیمت هر سال زندگی» وجود ندارد.
• بی‌توجهی به مدرک: بدون مدرک، اثبات دستور شوهر و نبودن قصد بخشش دشوار است.
• تأخیر بی‌دلیل: مهلت‌ها و ترتیب طرح دعوا را از وکیل بپرسید.

دو سناریوی فرضی

برای روشن‌شدن تفاوت‌ها، دو مثال فرضی (بدون عدد و بدون پیش‌بینی نتیجه) می‌زنیم:

سناریوی اول. زنی سال‌ها علاوه بر کارهای عادی خانه، در کار تجاری همسرش مدتی با درخواست او همکاری کرده و برای آن مزدی نگرفته است. اگر زن بتواند ثابت کند این کارها از وظایف شرعی او نبوده، عرفاً اجرت دارد، به درخواست شوهر انجام شده و قصد بخشش نداشته، امکان طرح مطالبه‌ی اجرت‌المثل وجود دارد. اینکه کدام کارها و چه مدت در عمل قابل محاسبه است، به نظر دادگاه و کارشناس بستگی دارد.

سناریوی دوم. زوجی طلاق می‌گیرند و زن اجرت‌المثلی مطالبه نمی‌کند یا استحقاق آن احراز نمی‌شود. اینجا ممکن است بحث نحله پیش بیاید، به شرطی که شرایط آن (که در بخش نحله گفته شد) وجود داشته باشد. باز هم، تصمیم نهایی با دادگاه است.

این دو سناریو فقط برای فهم قاعده‌اند. هیچ‌کدام وعده‌ی نتیجه نیست، چون نتیجه به مدارک، رفتار طرفین در دادگاه، رأی کارشناس و برداشت هر دادگاه بستگی دارد.

چه مدارکی از همین حالا جمع کنیم؟

اگر فکر می‌کنید ممکن است روزی به این دعوا نیاز داشته باشید، جمع‌آوری مدرک بی‌هزینه‌ترین کار است:

• عقدنامه و هر شرط مالی که در آن یا در توافق جداگانه آمده است؛
• پیام‌ها، نامه‌ها یا شهودی که نشان می‌دهند کاری به درخواست شوهر انجام شده است؛
• مدارک کار در کسب‌وکار یا کارهایی خارج از امور عادی خانه (در صورت وجود)؛
• شواهد مدت زندگی مشترک.

به هیچ‌وجه مدرک جعل نکنید و ادعای خلاف واقع نکنید؛ این کار علاوه بر بی‌اعتبارکردن پرونده، عواقب کیفری دارد.

سؤال‌های متداول

اجرت‌المثل ایام زوجیت یعنی چه؟

یعنی دستمزد کارهایی که زن در زندگی مشترک انجام داده در حالی که شرعاً وظیفه‌اش نبوده. طبق تبصره‌ی ماده ۳۳۶ قانون مدنی، این کارها باید اجرت عرفی داشته باشد، به دستور شوهر و بدون قصد بخشش انجام شده و در دادگاه ثابت شود.

نحله با مهریه فرق دارد؟

بله. مهریه حق ناشی از عقد ازدواج است. نحله بخششی است که در بعضی طلاق‌ها دادگاه، در صورت نبودن استحقاق اجرت‌المثل، تعیین می‌کند.

اگر زن مقصر طلاق باشد باز هم اجرت‌المثل می‌گیرد؟

نظریه‌ی مشورتی ۱۳۹۳ می‌گوید تعیین اجرت‌المثل ربطی به رفتار زن ندارد. اما شرایط نحله با این موضوع ارتباط دارد؛ مثلاً اگر طلاق ناشی از تخلف زن از وظایف همسری باشد. بررسی وضعیت خاص شما باید با وکیل باشد.

مبلغ اجرت‌المثل را چه کسی تعیین می‌کند؟

دادگاه، معمولاً با نظر کارشناس. به همین دلیل مبلغ نمونه یا فرمول عمومی نداریم.