فهرست مطالب
- دلال: تعریف و حقالزحمه
- حقالعملکار: تعریف و تفاوت با دلال
- جدول مقایسه‌ی دلال و حقالعملکار
- متصدی حملونقل: تعریف و مسئولیت
- ارتباط با وکالت و عقود مشابه (اشاره‌ی کوتاه)
- نکات تستی
- پرسش‌های متداول
- اگر معامله پس از انعقاد، به تراضی طرفین اقاله یا به استناد خیار فسخ شود، آیا حقالزحمه دلال ساقط میشود؟
- حقالعملکار چه زمانی ضامن تعهدات طرف معامله است؟
- اگر مرسلالیه مالالتجاره را قبول و کرایه را بدون اعتراض بپردازد، چه اثری بر مسئولیت متصدی حملونقل دارد؟
- اگر دلال به دستور هر دو طرف معامله کار کرده باشد، اجرت او بر عهده کیست؟
- قدم بعدی
پاسخ کوتاه: در حقوق تجارت، دلال، حقالعملکار و متصدی حملونقل سه رکن واسطه‌گری و تسهیل گردش کالا هستند که اعمال آنها ذاتاً تجاری محسوب میشود. دلال صرفاً طرفین معامله را به هم معرفی و نزدیک می‌کند؛ حقالعملکار به نام خود ولی به حساب آمر معامله را منعقد می‌سازد؛ و متصدی حملونقل در قبال اجرت، حمل اشیا را بر عهده می‌گیرد.
دلال: تعریف و حقالزحمه
دلال کسی است که در مقابل اجرت، واسطهی انجام معاملاتی شده یا برای کسی که می‌خواهد معاملاتی نماید طرف معامله پیدا می‌کند. دلال طرفِ قرارداد اصلی نیست و اصولاً نه می‌تواند عوض معامله را قبض کند و نه ضامن اعتبار طرفین یا اجرای معامله است (مگر با اختیار یا ضمانت صریح). دلال تنها زمانی مستحق اجرت میشود که معامله به راهنمایی یا وساطت او تمام شده باشد و در معاملات معلق، استحقاق اجرت منوط به تحقق شرط است. برای درک جایگاه این مشاغل در تعریف تاجر، مطالعه‌ی آموزش حقوق تجارت: تاجر و معنی تصدی و اعمال تجاری ذاتی و تبعی در قانون تجارت بسیار مفید است.
حقالعملکار: تعریف و تفاوت با دلال
حقالعملکار کسی است که به اسم خود ولی به حساب دیگری (آمر) معاملاتی کرده و در مقابل، حق‌العملی دریافت می‌دارد. تفاوت بنیادین او با دلال و وکیل عادی در این است که حقالعملکار خود اصیل در معامله است؛ بنابراین در برابر طرفِ معامله، شخصاً متعهد و مسئول اجرای قرارداد است و اصولاً طرف ثالث به آمر رجوع مستقیم ندارد. با این حال، در رابطه‌ی درونی با آمر، حقالعملکار در حکم وکیل و امین است و نسبت به مطالبات خود از آمر، نسبت به اموالی که موضوع معامله بوده یا قیمتی که اخذ کرده، حق حبس دارد (مادهی ۳۷۱).
جدول مقایسه‌ی دلال و حقالعملکار
تفاوت‌های این دو نهاد در سؤالات تستی حقوق تجارت بسیار حائز اهمیت است:
| معیار مقایسه | دلال | حقالعملکار |
|---|---|---|
| نقش در انعقاد معامله | صرفاً واسطهی معرفی و تقریب طرفین است و طرف عقد نیست | خود مستقیماً به نام خویش طرف قرارداد با ثالث واقع میشود |
| مسئولیت اجرای معامله | مسئول اجرای قرارداد یا اعتبار طرفین نیست (مگر ضامن شود) | در برابر طرف ثالث، شخصاً مسئول اجرای تعهدات قرارداد است |
| معامله به حساب خود | دلال می‌تواند در رشته‌های مختلف دلالی کند و شخصاً نیز تجارت کند (مادهی ۳۳۶)؛ اما اگر در نفس معامله منتفع یا سهیم باشد باید به طرف ناآگاه اطلاع دهد (مادهی ۳۴۶) | در سهام و اوراق یا مالالتجاره دارای مظنه‌ی بورسی/بازاری، با اذن آمر یا نبود منع او می‌تواند خود طرف معامله واقع شود |
| استحقاق اجرت | منوط به تمام شدن معامله به راهنمایی یا وساطت او (مادهی ۳۴۸)؛ مخارج فقط اگر شرط شده یا عرف تجارتی محل حکم کند قابل مطالبه است (مادهی ۳۵۱) | وقتی مستحق حق‌العمل است که معامله اجرا شده یا عدم اجرای آن مستند به فعل آمر باشد (مادهی ۳۶۹)؛ مخارج لازم و مساعده‌ها باید «اصلاً و منفعتاً» به او مسترد شود (مادهی ۳۶۸) |
متصدی حملونقل: تعریف و مسئولیت
متصدی حملونقل کسی است که در مقابل اجرت، حمل اشیا را به عهده می‌گیرد. متصدی حملونقل ضامن تلف، گم شدن یا معیوب شدن اشیا و همچنین تأخیر در تحویل است، مگر آنکه ثابت کند تلف یا نقص مربوط به جنس خود مالالتجاره، یا مستند به تقصیر ارسال‌کننده و مرسلالیه، یا ناشی از تعلیمات یکی از آنها و یا ناشی از حوادثی بوده که هیچ متصدی مواظبی نیز نمی‌توانست از آن جلوگیری نماید (قوه‌ی قاهره). همچنین او مسئول حوادث و تقصیراتی است که در مدت حمل رخ می‌دهد، اعم از اینکه خود مباشرت به حمل نماید یا حمل‌کننده‌ی دیگری را مأمور کند. برای آگاهی از مهلت‌های اقامه‌ی دعوا علیه متصدی حملونقل، مطلب مواعد و اعداد مهم در حقوق تجارت را مطالعه کنید.
ارتباط با وکالت و عقود مشابه (اشاره‌ی کوتاه)
هر سه قرارداد دلالی، حق‌العمل‌کاری و حملونقل در قانون تجارت، در امور پیش‌بینی‌نشده، تابع مقررات عمومی وکالت در قانون مدنی هستند. مستند این ارجاع، مواد ۳۳۵ (دلالی)، ۳۵۸ (حق‌العمل‌کاری) و ۳۷۸ (حملونقل) قانون تجارت است؛ اما در اینکه این قراردادها مانند وکالت جایز باشند نظرها متفاوت است، و مسئولیت متصدی حملونقل طبق مادهی ۳۸۶ از مسئولیت امین عادی سنگین‌تر است.
نکات تستی
- تله‌ی دلالی در چند طرف: اگر دلال در نفس معامله منتفع یا سهیم باشد و طرف ناآگاه را مطلع نسازد، مسئول خسارات است و به جزای نقدی نیز محکوم میشود (مادهی ۳۴۶)؛ اما اگر برخلاف وظیفه‌ی خود به نفع طرف دیگر اقدام کند یا برخلاف عرف تجارتی محل از طرف دیگر وجهی بگیرد یا وعده‌ی وجهی را بپذیرد، مستحق اجرت و مخارج نیست و به مجازات خیانت در امانت نیز محکوم میشود (مادهی ۳۴۹).
- تله‌ی فروش نسیه توسط حقالعملکار: اگر حقالعملکار بدون رضایت آمر مالی را به نسیه بفروشد یا پیش‌قسط بدهد، ضررهای ناشی از آن متوجه خود او است؛ مگر اینکه فروش نسیه داخل در عرف تجارتی محل باشد و آمر دستور مخالفی نداده باشد (مادهی ۳۶۶). برای تسلط کامل، راهنمای جامع حقوق تجارت برای آزمون وکالت را مرور کنید.
پرسش‌های متداول
اگر معامله پس از انعقاد، به تراضی طرفین اقاله یا به استناد خیار فسخ شود، آیا حقالزحمه دلال ساقط میشود؟
خیر؛ طبق مادهی ۳۵۲، اگر معامله به رضایت طرفین یا به واسطهی یکی از خیارات قانونی فسخ شود، حق مطالبهی دلالی از دلال سلب نمیشود، مشروط بر اینکه فسخ معامله مستند به دلال نباشد. اما دلالیِ معاملات ممنوعه اجرت ندارد (مادهی ۳۵۳) و اگر معامله از اساس باطل باشد، معاملهای «تمام» نشده است.
حقالعملکار چه زمانی ضامن تعهدات طرف معامله است؟
حقالعملکار در مقابل آمر مسئول پرداخت وجوه یا انجام سایر تعهدات طرف معامله نیست، مگر اینکه مجاز به معاملهی به اعتبار (نسیه) نبوده، یا شخصاً ضمانت طرف معامله را کرده، یا عرف تجارتی محل او را مسئول قرار دهد (مادهی ۳۶۷).
اگر مرسلالیه مالالتجاره را قبول و کرایه را بدون اعتراض بپردازد، چه اثری بر مسئولیت متصدی حملونقل دارد؟
قبول مالالتجاره بدون قید و شرط و پرداخت کرایه، اصولاً دعوا علیه متصدی حملونقل را مسموع نمیگذارد، مگر در مورد «تدلیس یا تقصیر عمده»؛ همچنین متصدی مسئول آواری غیرظاهر است، به شرط آنکه مرسلالیه فوراً پس از مشاهده و در هر حال حداکثر تا هشت روز پس از تحویل گرفتن مالالتجاره به او اطلاع دهد (مادهی ۳۹۱).
اگر دلال به دستور هر دو طرف معامله کار کرده باشد، اجرت او بر عهده کیست؟
طبق مادهی ۳۵۴، حقالزحمهی دلال به عهدهی طرفی است که او را مأمور انجام معامله کرده، مگر اینکه قرارداد خصوصی ترتیب دیگری مقرر کند؛ بنابراین اگر هر دو طرف به او مأموریت داده باشند، هر یک در برابر دلال مسئول اجرتِ مأموریت خود است و قانون تجارت در این فرض مسئولیت تضامنی مقرر نکرده است.
قدم بعدی
اگر درباره‌ی مسیر مطالعه و جمع‌بندی مباحث قراردادهای تجاری سؤال دارید، می‌توانید از «مشاوره‌ی رایگان کارشناس دادرز» استفاده کنید.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
تست حقوق تجارت آزمون وکالت؛ نمونه سؤال تجارت ۱ تا ۴ با پاسخ تشریحیدر آزمون وکالت (کانون و مرکز)، حقوق تجارت ۲۰ سؤال دارد. این ۲۰ سؤال روی چهار محور تجارت ۱ تا ۴ پخش…
اعمال تجاری ذاتی و تبعی: شرح مواد ۱ تا ۵ قانون تجارتنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه عمل تجاری ذاتی عملی است که ماده ۲ قانون تجارت…
انواع دعاوی کدامند و چطور مراجع رسیدگی به آنها را انتخاب کنیم؟ (قبل از شکایت بخوانید)از مهم‌ترین حقوق فرد در یک جامعه، امکان تقاضای احقاق حق به نفع خودش است. بدین معنی که همه افراد در صورت…ورشکستگی در حقوق تجارت: شرایط، انواع و آثار آنورشکستگی در حقوق تجارت چیست؟ بررسی شرایط صدور حکم، جدول مقایسه انواع ورشکستگی عادی، به تقصیر و به تقلب، آثار حکم و…
دیدگاه‌ها ۰