فهرست مطالب
- دسته‌بندی شروط ضمن عقد از نگاه صحت و بطلان
- شروط باطل ولی غیرمبطل: ماده 232
- شروط باطل و مبطل: ماده 233
- جدول مقایسه‌ی مواد 232 و 233
- شرط صحیح: صفت، نتیجه و فعل (ماده 234 به بعد)
- شرط رهن و ضامن
- اسقاط شرط و سرنوشت آن بعد از اقاله یا فسخ
- ریشه‌ی این مبحث: چرا قانون شرط را محدود کرده است؟
- پنج اشتباه رایج در تست‌های شروط
- روش حل سریع تست‌های شروط
- تست‌های آزمونی با پاسخ تشریحی
- سؤال‌های متداول
- تفاوت شرط باطل و شرط باطل و مبطل چیست؟
- کدام شروط طبق قانون مدنی باطل و مبطلاند؟
- شرط نامشروع، عقد را باطل میکند؟
- اگر شرط صفت محقق نشود چه میشود؟
در حقوق مدنی 3 یک سؤال تکراری داریم: «این شرط باطل است، پس عقد هم باطل میشود؟» پاسخ کوتاه این است: نه همیشه. در بحث شروط باطل و مبطل در قانون مدنی، قانون‌گذار دو دسته شرط باطل را از هم جدا کرده است. یک دسته فقط خودشان باطل‌اند و عقد را سالم می‌گذارند. دسته‌ی دیگر خودشان را هم باطل می‌کنند و هم عقد را.
این تفکیک در دو ماده‌ی پشت سر هم آمده، یعنی مواد 232 و 233. در این مقاله هر دو را با متن قانون، مثال‌های ساده و جدول مقایسه بررسی می‌کنیم و بعد ضمانت اجرای شروط صحیح را هم مرور می‌کنیم.
دسته‌بندی شروط ضمن عقد از نگاه صحت و بطلان
شرط ضمن عقد، تعهدی فرعی است که طرفین در کنار عقد اصلی می‌پذیرند. از نظر اعتبار، سه حالت دارد:
- شرط صحیح: معتبر است و ضمانت اجرا دارد (مواد 234 به بعد).
- شرط باطل غیرمبطل: خودش باطل است ولی عقد را خراب نمی‌کند (ماده 232).
- شرط باطل و مبطل: خودش باطل است و عقد را هم باطل میکند (ماده 233).
همین سه‌گانه محور تست‌هاست. برای مرور کلی انواع شرط و کاربرد آن‌ها در قراردادها، به نوشته‌ی جامع شروط ضمن عقد هم سر بزنید.
شروط باطل ولی غیرمبطل: ماده 232
می‌خواهید حقوق مدنی 1 تا 8 را در آزمون وکالت قوی بخوانید؟
اگر مطالعه‌ی مواد پراکنده‌ی قانون مدنی و قوانین خاص زمان‌بر است، در دوره‌ی جامع حقوق مدنی 1 تا 8 دادرز (با تدریس سجاد یوسفی) مباحث، آرای وحدت رویه و تکنیک‌های تست‌زنی به‌صورت درختواره‌ای و کاربردی آموزش داده شده است.
ماده 232 می‌گوید شروط مفصله‌ی ذیل باطل است، ولی مفسد عقد نیست:
- شرطی که انجام آن غیرمقدور باشد.
- شرطی که در آن نفع و فایده نباشد.
- شرطی که نامشروع باشد.
معنای «مفسد عقد نیست» این است که اصل قرارداد سر جایش میماند و فقط آن شرط کنار میرود. چند مثال ساده برای فهم بهتر:
- غیرمقدور: فروشنده‌ی خانه شرط کند که مشتری ظرف یک ساعت یک ساختمان بیست‌طبقه بسازد. انجام چنین کاری عملاً در توان مشتری نیست.
- بدون نفع و فایده: شرط شود که مشتری هر روز یک سنگ بی‌ارزش را از جایی به جای دیگر ببرد، بی‌آنکه برای هیچ‌کس سودی داشته باشد.
- نامشروع: شرط شود که یکی از طرفین در دعوای دیگری به نفع طرف مقابل شهادت دروغ بدهد.
این مثال‌ها برای فهم مفهوم‌اند، نه نقل از رأی خاص. در تست، فقط ببینید شرط به کدام یک از سه عنوان ماده می‌خورد.
یک نکته‌ی مهم: اگر شرط نامشروع باشد، «عقد باطل نمی‌شود» تا وقتی به بندهای ماده 233 نرسد. یعنی نامشروع بودن شرط به‌تنهایی، عقد را از بین نمی‌برد. اما این را با ماده 217 خلط نکنید: اگر جهت معامله (انگیزه‌ی انجام آن) در عقد تصریح شود، باید مشروع باشد و الا خود معامله باطل است. پس شرطی که در واقع جهت نامشروع معامله را بیان کند، از این راه می‌تواند به بطلان عقد برسد.
شروط باطل و مبطل: ماده 233
ماده 233 می‌گوید شروط مفصله‌ی ذیل باطل و موجب بطلان عقد است:
- شرط خلاف مقتضای عقد.
- شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود.
شرط خلاف مقتضای عقد. هر عقد اثری ذاتی دارد؛ مثلاً اثر بیع، انتقال مالکیت مبیع به مشتری است. اگر شرط کنند که مشتری هرگز مالک نشود، شرط با خود ماهیت عقد در تعارض است. به همین دلیل نه فقط شرط، بلکه کل عقد باطل میشود. در دکترین این شرط را «خلاف مقتضای ذات عقد» می‌نامند، هرچند متن ماده فقط «خلاف مقتضای عقد» را آورده است.
شرط مجهولی که جهل به عوضین بیاورد. دو قید دارد و هر دو لازم است: شرط مجهول باشد، و این جهل به عوضین سرایت کند. فرض کنید در فروش یک ملک شرط شود که مشتری «تعهدی نامعلوم» برای فروشنده انجام دهد و ارزش این تعهد بر ثمن اثر مستقیم داشته باشد؛ عوض معلوم نمی‌ماند و عقد باطل میشود. اما اگر شرطی مجهول باشد ولی جهلش به ثمن یا مبیع نرسد، مشمول این بند نیست.
جدول مقایسه‌ی مواد 232 و 233
| ملاک | ماده 232 (باطل غیرمبطل) | ماده 233 (باطل و مبطل) |
|---|---|---|
| مصادیق | غیرمقدور، بدون نفع و فایده، نامشروع | خلاف مقتضای عقد، مجهول موجب جهل به عوضین |
| سرنوشت شرط | باطل | باطل |
| سرنوشت عقد | صحیح میماند | باطل میشود |
| نکته‌ی تستی | نامشروع بودن شرط، به‌تنهایی عقد را باطل نمی‌کند | مجهول بودن شرط کافی نیست؛ جهل باید به عوضین برسد |
برای دیدن جایگاه این مبحث در برنامه‌ی کلی، درس حقوق مدنی 3 دادرز را ببینید. تکرار این مواد در آزمون هم به همین دلیل است که قابلیت ساختن تست حذفی و مقایسه‌ای دارند.
شرط صحیح: صفت، نتیجه و فعل (ماده 234 به بعد)
اگر شرط از دو ماده‌ی قبلی عبور کند، شرط صحیح است. ماده 234 شرط را سه قسم می‌داند:
- شرط صفت: راجع به کیفیت یا کمیت مورد معامله.
- شرط نتیجه: تحقق امری در خارج شرط شود.
- شرط فعل: اقدام یا عدم اقدام به فعلی بر یکی از متعاملین یا بر شخص خارجی شرط شود، چه اثباتاً چه نفیاً.
ضمانت اجرای هر قسم متفاوت است:
| نوع شرط | اثر | ماده |
|---|---|---|
| صفت | اگر صفت موجود نباشد، مشروط‌له خیار فسخ دارد | 235 |
| نتیجه | اگر سبب خاصی لازم نباشد، نتیجه به نفس اشتراط حاصل میشود | 236 |
| فعل | مشروط‌علیه باید انجام دهد؛ در صورت تخلف، رجوع به حاکم و تقاضای اجبار | 237 |
| فعلِ قابل انجام توسط دیگری | حاکم می‌تواند به خرج ملتزم، انجام آن را فراهم کند | 238 |
| فعلِ غیرقابل اجبار و غیرقابل انجام توسط دیگری | طرف مقابل حق فسخ دارد | 239 |
| ممتنع شدن شرط | مشروط‌له اختیار فسخ دارد، مگر امتناع مستند به فعل خودش باشد | 240 |
این بخش با خیار تخلف شرط مرتبط است؛ ماده 444 می‌گوید احکام آن همین مواد 234 تا 245 است. جدول کامل ده خیار را در مقاله‌ی انواع خیارات در قانون مدنی آورده‌ایم.
شرط رهن و ضامن
ماده 241 اجازه می‌دهد شرط شود یکی از متعاملین برای آنچه مشغول‌الذمه میشود، رهن یا ضامن بدهد. اگر مال مورد رهن، پیش از گرفتن رهن، تلف یا معیوب شود، مشروط‌له اختیار فسخ دارد، نه حق مطالبه‌ی عوض رهن یا ارش عیب؛ ولی اگر مال بعد از آنکه مشروط‌له آن را به رهن گرفت تلف یا معیوب شود، دیگر اختیار فسخ ندارد (ماده 242). اگر شرط ضامن اجرا نشود نیز مشروط‌له حق فسخ دارد (ماده 243).
اسقاط شرط و سرنوشت آن بعد از اقاله یا فسخ
- طرفی که شرط به نفع اوست، می‌تواند از آن صرف‌نظر کند. در این صورت مثل آن است که شرط ذکر نشده است. ولی شرط نتیجه قابل اسقاط نیست (ماده 244).
- اسقاط حق ناشی از شرط می‌تواند به لفظ یا فعل باشد (ماده 245).
- اگر معامله به واسطه‌ی اقاله یا فسخ برهم بخورد، شرط ضمن آن باطل میشود (ماده 246). اگر ملزم به شرط عمل کرده باشد، می‌تواند عوض آن را از مشروط‌له بگیرد.
تفاوت فسخ و اقاله و اثرشان را در مقاله‌ی تفاوت فسخ، انفساخ و اقاله بخوانید.
ریشه‌ی این مبحث: چرا قانون شرط را محدود کرده است؟
ماده 190 چهار شرط اساسی صحت معامله را می‌شمارد: قصد و رضا، اهلیت، موضوع معین و مشروعیت جهت. شروط ضمن عقد هم اگر جوهر عقد را زیر سؤال ببرند یا عوضین را مبهم کنند، با همین منطق کنار گذاشته می‌شوند.
یادآوری ماده 219 هم مفید است: عقدی که طبق قانون واقع شده، بین متعاملین لازم‌الاتباع است. یعنی هر عقد و شرط معتبری باید پایبند ماند. بنابراین سؤال اصلی همیشه این است که شرط معتبر است یا از کدام ماده خارج میشود.
پنج اشتباه رایج در تست‌های شروط
- خلط بطلان شرط با بطلان عقد. بیشتر داوطلبان با دیدن کلمه‌ی «باطل» عقد را هم باطل می‌دانند. اول ببینید شرط در ماده 232 است یا 233.
- مبطل دانستن هر شرط مجهول. ماده 233 فقط شرط مجهولی را مبطل می‌داند که جهل به آن، جهل به عوضین بیاورد. جهل به یک جزء فرعی، به‌خودی‌خود کافی نیست.
- یکی گرفتن «غیرمقدور» و «ممتنع شدن شرط». غیرمقدور بودن از ابتدا در ماده 232 جا دارد و شرط را باطل میکند. اما ماده 240 درباره‌ی شرطی است که بعد از عقد ممتنع شود یا معلوم شود حین عقد ممتنع بوده، و نتیجه‌اش اختیار فسخ برای مشروط‌له است، مگر امتناع مستند به فعل خود او باشد.
- اسقاط شرط نتیجه. ماده 244 صریح است: شرط نتیجه قابل اسقاط نیست. این جمله در گزینه‌ها بارها به شکل‌های مختلف تکرار میشود.
- فراموش کردن ماده 246. بعد از اقاله یا فسخ، شرط ضمن عقد باطل میشود. پاسخ‌های «شرط باقی میماند» معمولاً دام‌اند.
هر کدام از این پنج مورد را یک بار با ماده‌ی مربوطه کنار هم بخوانید. چند بار مرور کوتاه، از یک بار مطالعه‌ی طولانی مؤثرتر است.
روش حل سریع تست‌های شروط
برای هر تست سه قدم بردارید:
- اول ببینید شرط ضمن عقد است و به چه چیزی مربوط است: صفت، نتیجه یا فعل.
- بعد ببینید در یکی از موارد ماده 232 یا 233 جا می‌گیرد یا نه. فقط دو عبارت «خلاف مقتضای عقد» و «مجهول موجب جهل به عوضین» عقد را باطل می‌کنند.
- اگر صحیح بود، ضمانت اجرای متناسب را از جدول بالا انتخاب کنید.
در آزمون مرکز وکلا، سؤال‌های مدنی 20 تا هستند و یک سؤال شروط می‌تواند پایه‌ی تفاوت نمره باشد. برای دیدن اولویت مباحث، صفحه‌ی مباحث مهم حقوق مدنی را بخوانید.
تست‌های آزمونی با پاسخ تشریحی
تست 1. در قرارداد فروش یک خانه، شرط شده است که خریدار ظرف ده روز کاری انجام دهد که به‌طور کلی خارج از توان انسانی است. وضعیت عقد و شرط چیست؟
1) شرط و عقد هر دو باطل است 2) شرط باطل ولی عقد صحیح است 3) شرط صحیح است و خیار فسخ ایجاد میشود 4) عقد غیرنافذ است
پاسخ: گزینه‌ی 2. شرط غیرمقدور در بند 1 ماده 232 آمده است. این شرط باطل است ولی مفسد عقد نیست، پس عقد صحیح میماند.
تست 2. در عقد بیع شرط شده است که خریدار هیچ‌گاه مالک مبیع نشود. کدام گزینه صحیح است؟
1) شرط باطل و عقد صحیح 2) شرط و عقد هر دو باطل 3) شرط صحیح و عقد باطل 4) عقد صحیح و فقط ثمن قابل استرداد است
پاسخ: گزینه‌ی 2. این شرط خلاف مقتضای عقد است و بند 1 ماده 233 آن را باطل و موجب بطلان عقد می‌داند. یعنی هم شرط و هم عقد باطل است.
تست 3. در بیع خودرو شرط شده که خودرو مدل 1402 باشد، اما بعد از تحویل معلوم میشود مدل آن 1400 است. مشتری چه حقی دارد؟
1) عقد باطل است 2) فقط مطالبه‌ی خسارت دارد 3) خیار فسخ دارد 4) حقی ندارد، چون شرط نامشروع بوده
پاسخ: گزینه‌ی 3. «مدل خودرو» یک وصف است و شرط صفت به شمار می‌آید. طبق ماده 235، اگر صفت موجود نباشد، کسی که شرط به نفع اوست خیار فسخ دارد.
تست 4. کدام شرط قابل اسقاط نیست؟
1) شرط صفت 2) شرط فعل مثبت 3) شرط نتیجه 4) شرط ضامن
پاسخ: گزینه‌ی 3. ماده 244 می‌گوید طرفی که شرط به نفع اوست می‌تواند از عمل به شرط صرف‌نظر کند، «لیکن شرط نتیجه قابل اسقاط نیست».
تست 5. در ضمن یک معامله، شرط فعلی به نفع خریدار شده بود. بعد از مدتی طرفین معامله را اقاله کردند. وضعیت شرط چیست؟
1) شرط به قوت خود باقی است 2) شرط باطل میشود 3) شرط به وراث منتقل میشود 4) شرط تبدیل به تعهد مستقل میشود
پاسخ: گزینه‌ی 2. ماده 246 تصریح میکند در صورتی که معامله به واسطه‌ی اقاله یا فسخ برهم بخورد، شرطی که در ضمن آن شده باطل میشود. اگر ملزم به شرط عمل کرده باشد، می‌تواند عوض آن را از مشروط‌له بگیرد.
برای سنجش سطح خودتان، درصد آزمون‌های تمرینی را با محاسبه‌گر درصد بررسی کنید و روی مباحثی که ضعیف‌اند بیشتر کار کنید.
سؤال‌های متداول
تفاوت شرط باطل و شرط باطل و مبطل چیست؟
شرط باطل (ماده 232) فقط خودش از بین میرود و عقد صحیح میماند. شرط باطل و مبطل (ماده 233) هم خودش باطل است و هم عقد را باطل میکند.
کدام شروط طبق قانون مدنی باطل و مبطلاند؟
طبق ماده 233، دو شرط: شرط خلاف مقتضای عقد، و شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود.
شرط نامشروع، عقد را باطل میکند؟
خیر. شرط نامشروع در بند 3 ماده 232 آمده و باطل است ولی مفسد عقد نیست، مگر اینکه در عین حال مصداق یکی از بندهای ماده 233 باشد.
اگر شرط صفت محقق نشود چه میشود؟
طبق ماده 235، اگر معلوم شود صفت موجود نیست، کسی که شرط به نفع اوست خیار فسخ خواهد داشت.
چقدر به نکات آزمونی این مبحث مسلط شدید؟
وارد سامانه‌ی آزمون آنلاین دادرز شوید و تست‌های استاندارد این مبحث را به همراه تحلیل ویدیویی روی تخته‌ی هوشمند بررسی کنید. برای یادگیری کامل مباحث هم می‌توانید دوره‌های آموزشی دادرز را ببینید.
با آزمون جامع رایگان، سطح خودتان را بسنجید
آزمون ۱۴۰ سؤالی با الگوی آزمون کانون و زمان ۱۷۰ دقیقه. بعد از پایان، کارنامه و تحلیل پاسخ‌ها در حساب کاربری شما میماند تا بدانید چه مباحثی را باید بیشتر مرور کنید.
ورود با شماره موبایل؛ هر شماره یک تلاش رسمی دارد.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
قانون جدید صدور چک در آزمون وکالت: ماده ۲۳، چک صیادی و نکات تستینویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه قانون صدور چک در سال ۱۳۹۷ (مصوب ۱۳۹۷/۸/۱۳) و دوباره…
اعمال تجاری ذاتی و تبعی: شرح مواد ۱ تا ۵ قانون تجارتنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه عمل تجاری ذاتی عملی است که ماده ۲ قانون تجارت…
انواع شرکت‌های تجاری در قانون تجارت: هفت شرکت را مقایسه کنیمنویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز پاسخ کوتاه ماده ۲۰ قانون تجارت شرکت‌های تجارتی را «هفت قسم» می‌داند:…
دیدگاه‌ها ۰