طبقات ارث در قانون مدنی: حجب، فروض و تکنیک حل تست‌های کسری

سؤال ارثِ آزمون وکالت معمولاً یک جا گیر می‌کند: داوطلب سهم‌ها را حفظ است، ولی نمی‌داند چه کسی اصلاً وارد حساب می‌شود. جواب کوتاه: اول طبقات ارث را بشناس و طبقه‌ی وارث را مشخص کن، بعد حجب را بررسی کن، آخر سهم را حساب کن.

در این مقاله همین سه گام را با شماره‌ی ماده‌ها و چهار تست حل‌شده مرور می‌کنیم. من سجاد یوسفی هستم، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز. نکته‌های سهم‌الارث فرزندان و زن و شوهر را در مقاله‌ی نکات و قوانین مربوط به ارث جداگانه توضیح داده‌ایم؛ اینجا سراغ ساختار و تکنیک حل می‌رویم.

طبقات ارث در قانون مدنی: وراث نسبی (مواد 862 و 863)

ماده‌ی 861 می‌گوید موجب ارث دو چیز است: نسب و سبب. طبق ماده‌ی 864، زوج و زوجه‌ای که در زمان فوت دیگری زنده باشد به سبب ارث می‌برد. بقیه‌ی خویشاوندان وارث نسبی‌اند و طبق ماده‌ی 862 در سه طبقه قرار می‌گیرند.

قاعده‌ی طلایی در ماده‌ی 863 آمده است: وارثان طبقه‌ی بعد وقتی ارث می‌برند که از وارثان طبقه‌ی قبل کسی نباشد.

دو چیز در این جدول زیاد تست می‌شود:

• درجه: در هر طبقه، نزدیک‌تر به متوفی، دورتر را کنار می‌زند. اگر متوفی فرزند دارد، نوه ارث نمی‌برد (ماده‌ی 910).
• قائم‌مقامی: نوه وقتی فرزند مستقیم نباشد، جای پدر یا مادر مرحوم خود می‌نشیند و سهم همان را می‌برد. تقسیم بین نوه‌ها «بر حسب نسل» است، یعنی هر نسل سهم کسی را می‌برد که از طریق او به متوفی می‌رسد (ماده‌ی 911).

پیش از تقسیم ارث چه چیزی از ترکه کنار می‌رود؟

قبل از هر محاسبه‌ی سهم، طبق ماده‌ی 869 این سه مورد به ترتیب از ترکه برداشته می‌شود و فقط باقی‌مانده بین ورثه تقسیم می‌شود:

1. قیمت کفن میت و حقوقی که به خود اموال تعلق دارد، مثل مالی که در رهن است.
2. دیون و واجبات مالی متوفی.
3. وصیت‌های او تا یک‌سوم ترکه بدون اجازه‌ی ورثه، و بیش از یک‌سوم فقط با اجازه‌ی آن‌ها.

تا این حقوق و دیون ادا نشده، مالکیت ورثه بر ترکه «مستقر» نمی‌شود (ماده‌ی 868). اگر ورثه پیش از پرداخت دیون مال ترکه را بفروشند، طلبکاران می‌توانند آن معامله را برهم بزنند (ماده‌ی 871). در تست‌ها هم «ترکه» یعنی همین باقی‌مانده، نه کل دارایی متوفی. درباره‌ی حدود وصیت، انواع وصیت را بخوان.

حجب چیست و چرا همه‌ی تست‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟

طبق ماده‌ی 886، حجب حالتی است که وارث به‌سبب وجود وارث دیگر، کلاً یا جزئاً از ارث محروم می‌شود. ماده‌ی 887 آن را دو قسم می‌کند که در دکترین به «حرمانی» و «نقصانی» معروف‌اند (این دو اسم در متن قانون نیامده؛ فقط توصیف آمده).

ماده‌ی 888 دو استثنا دارد: ماده‌ی 936 (پسرعموی ابوینی که در شرایط خاصی عموی ابی را کنار می‌زند) و جایی که وارث دورتر به‌عنوان «قائم‌مقام» ارث می‌برد؛ در این حالت هر دو ارث می‌برند.

نکته‌ی تستی: ماده‌ی 891 می‌گوید این شش نفر حاجب ندارند، یعنی هرگز از اصل ارث محروم نمی‌شوند: پدر، مادر، پسر، دختر، زوج و زوجه. فقط سهمشان ممکن است کم شود.

مادر و حاجب: چهار شرط ماده‌ی 892

وجود چند برادر و خواهر، سهم مادر را از ثلث به سدس می‌رساند، ولی فقط وقتی هر چهار شرط جمع باشد:

1. دست‌کم دو برادر، یا یک برادر با دو خواهر، یا چهار خواهر باشند.
2. پدر آن‌ها (پدر متوفی) زنده باشد.
3. از ارث ممنوع نباشند، مگر به سبب قتل.
4. ابوینی یا ابی تنها باشند (برادر و خواهر امی حاجب نیستند).

نکته‌ی ظریف: این برادران ممکن است خودشان با وجود فرزند متوفی از ارث «محجوب» باشند و باز هم سهم مادر را کم کنند. تفاوت «محجوب» (محرومِ به‌سبب وارث نزدیک‌تر) و «ممنوع» (محرومِ به‌سبب مانعی مثل قتل عمدی، ماده‌ی 880) را قاطی نکن.

موانع ارث: وقتی وارث «ممنوع» است

وارث باید هنگام فوت مورث زنده باشد؛ جنینی که در آن زمان نطفه‌اش بسته شده، اگر زنده به دنیا بیاید ارث می‌برد (ماده‌ی 875). سهم جنین و وارث مفقود کنار گذاشته می‌شود تا وضعشان روشن شود (مواد 878 و 879).

• قتل عمدی: کسی که مورث خود را عمداً بکشد از ارث او ممنوع است، چه قتل بالمباشره باشد چه بالتسبیب، چه به‌تنهایی چه با شرکت دیگری (ماده‌ی 880).
• قتلی که به حکم قانون یا برای دفاع باشد مانع ارث نیست (ماده‌ی 881) و فرزندان قاتل از مقتول محروم نمی‌شوند (ماده‌ی 885).
• کافر از مسلم ارث نمی‌برد و لعان و ولادت از زنا هم در شرایط قانونی مانع ارث‌اند (مواد 881 مکرر تا 884).

فروض ارث: جدول شش سهم قانون

ماده‌ی 895 شش سهم معین را «فرض» می‌نامد: نصف، ربع، ثمن، دو ثلث، ثلث و سدس. کسی که با این سهم‌ها ارث ببرد «صاحب فرض» و بقیه «صاحب قرابت» هستند (ماده‌ی 894).

سه ماده‌ی دیگر را هم کنارش داشته باش:

• ماده‌ی 905: بعد از دادن فرض‌ها، باقی‌مانده به صاحبان قرابت می‌رسد. اگر صاحب قرابتی هم‌درجه در آن طبقه نباشد، باقی به صاحبان فرض «رد» می‌شود، اما به زوج و زوجه رد نمی‌شود، مگر وارث دیگری جز زوج نباشد.
• ماده‌ی 906: اگر متوفی فرزندی نداشته باشد و پدر و مادر هر دو زنده باشند، مادر ثلث و پدر دو ثلث می‌برد؛ با حاجب، مادر سدس می‌برد و بقیه برای پدر است.
• ماده‌ی 914: اگر مجموع فروض از کل ترکه بیشتر شود، «نقص» بر دختر یا دخترها وارد می‌شود. اگر کم بیاید و وارثی نباشد که زیادی را به قرابت ببرد، زیادی بین صاحبان فرض تقسیم می‌شود، ولی زوج و زوجه مطلقاً و مادرِ دارای حاجب از آن چیزی نمی‌برند.

یادآوری کوتاه: ماده‌ی 946 اصلاحی 1387

در حل مسئله فقط کسر را حساب کن؛ نحوه‌ی پرداخت سهم زوجه جداست. طبق ماده‌ی 946 (اصلاحی 1387/11/6) زوجه سهم خود را از عین اموال منقول و از قیمت اموال غیرمنقول (عرصه و اعیان) می‌برد؛ ماده‌ی 948 اصلاحی و تبصره‌ی الحاقی 1389/5/26 هم جزئیات آن را کامل می‌کنند. شرح کامل سهم زن و شوهر را در مقاله‌ی نکات و قوانین مربوط به ارث آورده‌ایم.

سهم زوج و زوجه: چند نکته‌ی تکمیلی

• فرض زوج و زوجه در همه‌ی طبقات برقرار است و فقط به وجود فرزند یا نوه‌ی متوفی بستگی دارد، حتی اگر فرزند از همسر دیگری باشد (ماده‌ی 913).
• اگر متوفی چند زوجه داشته باشد، همان یک‌چهارم یا یک‌هشتم بین آنان به‌تساوی تقسیم می‌شود (ماده‌ی 942).
• فقط زوجیت دائم موجب ارث است؛ همسر موقت ارث نمی‌برد (ماده‌ی 940).
• در طلاق رجعی، اگر یکی از زوجین پیش از پایان عده بمیرد، دیگری از او ارث می‌برد؛ در طلاق بائن یا پس از عده نه (ماده‌ی 943).
• اگر وارثی جز همسر نباشد، زوج همه‌ی ترکه را می‌برد، ولی زوجه فقط فرض خود را و بقیه در حکم مال بلاوارث است (مواد 905 و 949).

سهم وارثان طبقه‌ی دوم و سوم

اگر از طبقه‌ی اول کسی نباشد، ترکه به طبقه‌ی دوم می‌رسد (ماده‌ی 916). قاعده‌های پرتکرار در تست:

• کلاله‌ی ابوینی، کلاله‌ی ابی را کنار می‌زند، ولی هیچ‌کدام کلاله‌ی امی را محروم نمی‌کنند (ماده‌ی 918).
• میان برادران و خواهران ابوینی یا ابی، برادر دو برابر خواهر می‌برد؛ میان کلاله‌ی امی سهم برابر است (مواد 920 و 921).
• کلاله‌ی امی کنار بقیه: یک نفر یک‌ششم و چند نفر روی‌هم یک‌سوم می‌برند (ماده‌ی 922؛ تست 2).
• برادرزاده و خواهرزاده فقط وقتی ارث می‌برند که برادر و خواهری نباشد (ماده‌ی 890).

در طبقه‌ی سوم، دو سوم ترکه به عمو و عمه و یک سوم به دایی و خاله می‌رسد (ماده‌ی 935) و تا آن‌ها هستند، فرزندانشان ارث نمی‌برند، جز استثنای ماده‌ی 936. در طبقه‌های دوم و سوم هم زوج نصف و زوجه ربع می‌برد (ماده‌ی 938). سهم اجداد کنار برادر و خواهر (مواد 923 تا 925) جزئیات بیشتری دارد که در تست‌ها کمتر می‌آید.

روش گام‌به‌گام حل مسائل ارث کسری

این پنج گام را در هر تستی که وارث متعدد دارد، به همین ترتیب برو:

1. طبقه‌ی فعال را پیدا کن. هر کس در طبقه‌ی اول هست، طبقه‌های دوم و سوم را خط بزن (ماده‌ی 863). زوج و زوجه همیشه می‌مانند.
2. حاجب‌ها را بررسی کن. وجود فرزند یعنی زوج 1/4 و زوجه 1/8؛ وجود برادر و خواهر با چهار شرط ماده‌ی 892 یعنی مادر 1/6.
3. فرض‌ها را بنویس و مخرج مشترک بگیر (در ارث معمولاً 6، 8، 12 یا 24).
4. جمع فرض‌ها را با یک مقایسه کن. کمتر از یک: باقی‌مانده را طبق 905 رد کن. بیشتر از یک: نقص را طبق 914 بر دختر یا دخترها بینداز.
5. جمع نهایی را چک کن. مجموع سهم‌ها باید دقیقاً 1 شود؛ اگر نشد، جایی را اشتباه رفته‌ای.

در تست فقط به گزینه‌ها نگاه نکن. یک گزینه‌ی «درست‌نما» همیشه هست که جمعش یک نمی‌شود.

چهار تست چهارگزینه‌ای با پاسخ تشریحی

تست 1

متوفی یک پسر، پدر و یک برادر ابوینی دارد. سهم هر یک چگونه است؟

1. پسر 1/2 ، پدر 1/4 ، برادر 1/4
2. پسر 5/6 ، پدر 1/6 ، برادر هیچ
3. پسر 2/3 ، پدر 1/6 ، برادر 1/6
4. پسر و پدر هر کدام 1/2 ، برادر هیچ

پاسخ: گزینه‌ی 2. پسر و پدر هر دو از طبقه‌ی اول‌اند و برادر از طبقه‌ی دوم است؛ طبق ماده‌ی 863 برادر ارث نمی‌برد. پدر فرض سدس می‌برد (ماده‌ی 904) و بقیه، یعنی 1 − 1/6 = 5/6، به پسر می‌رسد که صاحب قرابت است (ماده‌ی 905).

تست 2

وارثان متوفی فقط یک برادر ابوینی، یک برادر ابی و یک برادر امی‌اند. سهم برادر ابوینی کدام است؟

1. 1/3
2. 1/2
3. 2/3
4. 5/6

پاسخ: گزینه‌ی 4. طبق ماده‌ی 918، برادر ابی با وجود برادر ابوینی ارث نمی‌برد و برادر امی هیچ‌یک را محروم نمی‌کند. چون برادر امی تنهاست، طبق ماده‌ی 922 سدس می‌برد. بقیه، یعنی 1 − 1/6 = 5/6، مال برادر ابوینی است. قاعده‌ی «سه برادر، هرکدام 1/3» اینجا جواب نمی‌دهد.

تست 3

متوفی پدر، مادر، یک دختر و دو برادر ابوینی دارد. سهم مادر و دختر چقدر است؟

1. مادر 1/5 ، دختر 3/5
2. مادر 1/6 ، دختر 1/2
3. مادر 1/6 ، دختر 5/8
4. مادر 1/3 ، دختر 1/2

پاسخ: گزینه‌ی 3. دو برادر ابوینی با زنده بودن پدر و بدون مانع، شرایط ماده‌ی 892 را دارند؛ پس حاجب مادرند، هرچند خودشان با وجود دختر ارث نمی‌برند. فروض (ماده‌ی 908): پدر 1/6 ، مادر 1/6 ، دختر 1/2 ؛ جمع 5/6. باقی‌مانده 1/6 است. چون مادر حاجب دارد، از باقی چیزی نمی‌برد و باقی بین پدر و دختر به نسبت فرضشان (1/6 به 1/2، یعنی 1 به 3) تقسیم می‌شود: پدر 1/24 و دختر 3/24 می‌گیرد.

نتیجه با مخرج 24: پدر 4/24 + 1/24 = 5/24 ، مادر 4/24 = 1/6 ، دختر 12/24 + 3/24 = 15/24 = 5/8 . جمع: 5 + 4 + 15 = 24 ✓.

تست 4

مردی فوت کرده و زن، دو دختر، پدر و مادر دارد و تمام ترکه‌اش پول نقد است. سهم دو دختر روی هم چقدر است؟

1. 2/3
2. 13/24
3. 5/8
4. 1/2

پاسخ: گزینه‌ی 2. متوفی فرزند دارد، پس زن 1/8 (ماده‌ی 901) ، دو دختر 2/3 (ماده‌ی 902) و پدر و مادر هر کدام 1/6 (ماده‌ی 909) می‌برند. با مخرج 24: 3 + 16 + 4 + 4 = 27/24 که از یک بیشتر است؛ یعنی 3/24 کسری داریم. طبق ماده‌ی 914 «نقص بر بنت و بنتین وارد می‌شود»: سهم دختران 16/24 − 3/24 = 13/24 (هر دختر 13/48). سهم زن 3/24 و پدر و مادر هرکدام 4/24 می‌ماند؛ جمع 3 + 4 + 4 + 13 = 24 ✓.

اشتباه‌های رایجی که نمره می‌خورند

• طبقه را اول بررسی نمی‌کنی و برادر را با فرزند هم‌زمان وارد حساب می‌کنی (تست 1).
• نقص را بر همه‌ی وراث پخش می‌کنی. قانون در ارث طبقه‌ی اول نقص را بر دختر یا دخترها می‌اندازد (ماده‌ی 914)؛ در طبقه‌ی دوم، ماده‌ی 927 آن را بر کلاله‌ی ابوینی یا ابی و اجداد ابی می‌گذارد.
• رد را به زوج و زوجه می‌دهی. مگر وارث دیگری جز زوج نباشد (ماده‌ی 905).
• برادر محجوب را حاجب نمی‌دانی. محجوب بودن، حاجب بودن را از بین نمی‌برد (تست 3).

برای تمرین بیشتر، سراغ دسته‌بندی مباحث پرتکرار در مباحث مهم حقوق مدنی برو و درباره‌ی وصیت، که از ثلث ترکه بیرون می‌آید (ماده‌ی 869)، انواع وصیت را بخوان. مجموعه‌ی تست‌های مدنی را هم در تست حقوق مدنی آزمون وکالت گذاشته‌ایم. اگر دوست داری ارث را همراه تست‌های مرتبط مرور کنی، دوره‌ی نکته و تست حقوق مدنی مناسب است و برای حل نموداری مسائل، دوره‌ی نوین و نموداری ارث را ببین. این مقاله آموزشی است و جای مشاوره‌ی حقوقی برای پرونده‌ی واقعی را نمی‌گیرد.

سؤال‌های متداول

طبقه‌ی دوم ارث چه زمانی ارث می‌برد؟

فقط وقتی در طبقه‌ی اول (پدر، مادر، فرزند و فرزندِ فرزند) هیچ وارثی نباشد (مواد 863 و 916). زوج یا زوجه در هر حال سهم خود را می‌برد.

تفاوت حجب حرمانی و نقصانی چیست؟

در حجب حرمانی وارث به‌خاطر وارث نزدیک‌تر اصلاً ارث نمی‌برد (مثل برادرزاده با وجود برادر). در حجب نقصانی وارث می‌ماند ولی سهمش کم می‌شود (مثل زوجه که با وجود فرزند از 1/4 به 1/8 می‌رسد). توصیف قانون در مواد 886 و 887 است.

آیا برادری که خودش از ارث محجوب است می‌تواند حاجب مادر باشد؟

بله، به شرط اینکه چهار شرط ماده‌ی 892 را داشته باشد: تعداد کافی، زنده بودن پدر، نبودن مانع ارث (جز قتل) و ابوینی یا ابی بودن. محجوب بودن به‌سبب فرزند متوفی، حاجب بودن را از بین نمی‌برد.

پیش از تقسیم ارث چه چیزی از ترکه کم می‌شود؟

طبق ماده‌ی 869 به ترتیب: قیمت کفن و حقوق متعلق به اعیان ترکه (مثل مال مرهونه)، سپس دیون و واجبات مالی متوفی، و بعد وصیت تا یک‌سوم ترکه. فقط باقی‌مانده بین ورثه تقسیم می‌شود.

اگر جمع فرض‌ها از کل ترکه بیشتر شود، کسری بر چه کسی وارد می‌شود؟

در طبقه‌ی اول، طبق ماده‌ی 914 نقص بر دختر یا دخترها وارد می‌شود. در طبقه‌ی دوم، طبق ماده‌ی 927 بر کلاله‌ی ابوینی یا ابی و اجداد ابی. سهم زوج و زوجه کم نمی‌شود.

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز. متن مواد با متن قانون مدنی تطبیق داده شده است.