مسائل مربوط به ارث همیشه یکی از چالشبرانگیزترین موضوعات حقوقی برای افراد است؛ به ویژه زمانی که با فوت یکی از اعضای خانواده، اختلاف، ابهام یا نگرانی درباره تقسیم اموال به وجود میآید. ندانستن قوانین مربوط به ارث میتواند باعث تضییع حق، بروز اختلافات خانوادگی و حتی دعاوی طولانی حقوقی شود. اما آشنایی با مفاهیم پایهای ارث، وراث، سهمالارث و شرایط قانونی آن، کمک میکند افراد با آگاهی بیشتر از حقوق خود تصمیم بگیرند و از مشکلات بعدی جلوگیری کنند.
اهلیت تمتع (ماده 956 قانون مدنی)
برای ورود به بحث روش تقسیم ارث بین وراث، این مسئله را به یاد داشته باشید که اهلیت تمتع به معنای توانایی قانونی اشخاص برای دارا بودن حقوق است. همه افراد حقیقی (چه صغیر و چه کبیر)، از این نوع اهلیت برخوردارند و میتوانند صاحب حق شوند. بر اساس ماده 956 قانون مدنی، اهلیت تمتع از زمان تولد انسان آغاز میشود و با مرگ او پایان مییابد؛ بنابراین انسان تا زمانی که زنده است از این حق برخوردار است و تنها با مرگ آن را از دست میدهد.
مرکز آزمون دادرز برای شروع آزمون و مشاهده کارنامه تحلیلی کلیک کنید. آزمون تکدرس، آزمون جامع، کارنامه و تحلیل عملکردارث در قانون مدنی به چه معناست؟
ارث در حقوق مدنی دو معنا دارد. در معنای نخست، ارث جریان و روند انتقال قهری دارایی فرد فوت شده به ورثه اوست که با فوت آغاز میشود و پس از پرداخت و خارج کردن دیون و بدهیهای متوفی به مرحله نهایی میرسد. این معنا از ارث در ماده 867 قانون مدنی بیان شده است که مطابق آن ارث به موت حقیقی یا به موت فرضی مورث تحقق پیدا میکند.
در معنای دوم، ارث مالی است که پس از فوت شخص به بازماندگان و وارثان او تعلق میگیرد. این معنا مشابه مفهوم ترکه است که شامل اموال و حقوق مالی باقی مانده پس از پرداخت دیون و تعهدات متوفی است.
انواع رابطه برای ارث بردن (طبقات وراث نسبی)
در قوانین مربوط به ارث، طبقات ارث شامل سه دسته از خویشاوندان نسبی هستند:
- طبقه اول: پدر، مادر و فرزندان متوفی و همچنین نسلهای بعد از آنان. در این طبقه، درجه اول شامل پدر، مادر و فرزندان متوفی است، درجه دوم نوهها (فرزندان فرزندان) و درجه سوم نبیرهها را در بر میگیرد.
- طبقه دوم: اجداد و خواهر و برادر متوفی. در درجه اول این طبقه، پدربزرگ، مادربزرگ، خواهر و برادر قرار دارند. در درجه دوم نیز پدر و مادر اجداد و همچنین فرزندان خواهر و برادر قرار میگیرند.
- طبقه سوم: عمو، عمه، دایی و خاله متوفی و فرزندان آنها. درجه اول شامل همین خویشاوندان و درجه دوم شامل فرزندان آنهاست.
نکته مهم این است که همسر متوفی همیشه در کنار خویشاوندان نسبی در هر یک از این طبقات از ارث بهرهمند میشود.
قوانین مربوط به ارث بین زن و شوهر
ماده 864 قانون مدنی بیان میکند که برخی افراد به دلیل قرابت سببی یعنی رابطه ناشی از ازدواج، از یکدیگر ارث میبرند. بر اساس این ماده، مرد به سبب رابطه زوجیت میتواند همراه با طبقات خویشاوندان نسبی از ماترک همسر خود ارث ببرد. همچنین ماده 940 قانون مدنی مقرر میکند که اگر بین زن و مرد نکاح دائم برقرار باشد و هیچ یک به دلیل موانع قانونی از ارث محروم نشده باشند، از یکدیگر ارث خواهند برد. علاوه بر این، شرط مهم ارث بردن آن است که هر یک از زوجین در زمان فوت دیگری زنده باشند.
ابزار رایگان دادرز برای محاسبه سریع درصد آزمون وکالت کلیک کنید. درصد خود را بزنید و همین حالا نتیجه را ببینید.پس از فوت مرد، در صورتی که ازدواج دائم وجود داشته باشد، زن نیز از شوهر خود ارث میبرد. پیش از اصلاح ماده 946 قانون مدنی، زن تنها از اموال منقول همسر ارث میبرد و در اموال غیرمنقول سهمی نداشت. اما با اصلاح قوانین مربوط به ارث در سال 1387، این وضعیت تغییر کرد و زن میتواند از اموال منقول و غیرمنقول شوهر ارث ببرد. میزان دقیق سهم الارث زن نیز با توجه به مقررات قانون و تعداد سایر وراث تعیین میشود.
شرایط سهمالارث فرزندان
قانون تقسیم ارث بین پسر و دختر بر اساس ماده 907 قانون مدنی تعیین میشود. اگر متوفی فقط یک فرزند داشته باشد، تمام ترکه بدون تفاوت میان دختر یا پسر بودن به او تعلق میگیرد. در صورتی که چند فرزند وجود داشته باشد و همه آنها دختر یا همه پسر باشند، دارایی میانشان به طور مساوی تقسیم میشود. اما اگر فرزندان شامل دختر و پسر باشند، سهم پسر به میزان دو برابر سهم دختر محاسبه خواهد شد.
امکان محروم کردن فرزند از ارث
بر اساس ماده 837 قانون مدنی، در نظام حقوقی ایران محروم کردن ورثه از ارث امکانپذیر نیست. بنابراین اگر شخصی بخواهد مانع رسیدن اموالش به ورثه پس از فوت شود، باید در زمان حیات خود درباره اموال تصمیم بگیرد. البته که راهی برای محروم کردن کامل وارثان از ارث وجود ندارد. هر فرد تنها میتواند نسبت به یک سوم اموالی که پس از مرگ از او باقی میماند وصیت و تعیین تکلیف کند. تصمیمگیری درباره دو سوم باقیمانده نیز منوط به رضایت همه ورثه خواهد بود.
ارث در شرایط عقد موقت (شرایط مادر و فرزند این رابطه)
در ازدواج موقت، زن و مرد از یکدیگر ارث نمیبرند. ارث در حقوق ایران از قواعد آمره محسوب میشود و به همین دلیل افراد نمیتوانند برخلاف آن توافق کنند؛ بنابراین شرط ارث بردن در عقد موقت اعتبار قانونی ندارد. با این حال، هر یک از طرفین میتوانند تنها تا یک سوم اموال خود را از طریق وصیت به دیگری منتقل کنند.
البته با توجه به قوانین مربوط به ارث، این حکم درباره فرزند حاصل از عقد موقت صدق نمیکند؛ زیرا چنین فرزندی مانند سایر فرزندان از پدر و مادر خود ارث میبرد و والدین نیز از او ارث خواهند برد. همانطور که قبلا هم اشاره کردیم بر اساس مقررات شرعی و قانون مدنی، وراث به دو دسته خویشاوندان نسبی و خویشاوندان سببی تقسیم میشوند. خویشاوندان سببی همان زن و مردی هستند که از طریق ازدواج با یکدیگر رابطه پیدا میکنند. در قانون مدنی ایران نیز هر دو نوع نکاح (یعنی دائم و موقت)، به پیروی از فقه شیعه پذیرفته شده است.
جمع بندی بحث قوانین مربوط به ارث
در مجموع، آشنایی با قواعد ارث در قانون مدنی نقش مهمی در جلوگیری از اختلافات خانوادگی و تضییع حقوق وراث دارد. شناخت مفاهیمی مانند طبقات وراث، سهمالارث فرزندان، شرایط ارثبری زن و شوهر و محدودیتهای وصیت، به افراد کمک میکند که در زمان بروز این مسائل با آگاهی و اطمینان بیشتری عمل کنند. درک دقیق این مقررات نهتنها برای عموم افراد مفید است، بلکه برای دانشجویان حقوق نیز از مباحث پایه و مهم درس حقوق مدنی به شمار میآید. اگر میخواهید این مباحث را بهصورت دقیق، مفهومی و کاربردی یاد بگیرید، میتوانید از تدریس اختصاصی و مفهومی حقوق مدنی 3 در آکادمی دارز استفاده کنید.