طرفین یک قرارداد، علاوه بر محور اصلی توافق، تعهدات جانبی دیگری را نیز در زمان امضا وارد متن میکنند که این موارد را شروط ضمن عقد مینامند. هدف از درج انواع شروط ضمن عقد، محکمکاری، تضمین منافع و پیشگیری از چالشهای احتمالی در آینده است؛ فرقی هم نمیکند که معامله مربوط به خرید یک آپارتمان باشد، یا یک پیوند زناشویی و یا راهاندازی یک تجارت مشترک. از آنجا که یادگیری این موضوع نکته مهمی جهت عقود قراردادهای مختلف از جمله عقد صلح است، قصد داریم در ادامه به آن اشاره کنیم.
انواع شروط ضمن عقد کدامند؟
به گفته سایت Mbri.ac.ir :«شرط ضمن عقد یک تعهد فرعی از قرارداد اصلی به شمار میرود».
مرکز آزمون دادرز برای شروع آزمون و مشاهده کارنامه تحلیلی کلیک کنید. آزمون تکدرس، آزمون جامع، کارنامه و تحلیل عملکرد
دستهبندی شروط ضمن عقد در حقوق ایران شامل شرط فعل، شرط صفت و شرط نتیجه است. شناخت این سه دسته به انتخاب شرط مناسب در قراردادها کمک میکند. افراد باید با درک تفاوت این سه نوع، هدف خود را از درج شرط در هر قرارداد مشخص کنند.
- شروط ضمن عقد فعل: یکی از طرفین به انجام دادن یا انجام ندادن کار مشخصی متعهد شده و در صورت عدم انتقال، متعهد به اجرای شرط یا پرداخت خسارت ملزم میشود.
- شروط ضمن عقد صفت: وجود ویژگی خاصی در موضوع قرارداد، شرط میشود.
- شروط ضمن عقد نتیجه: تحقق یک اثر حقوقی همزمان با عقد به عنوان شرط در نظر گرفته خواهد شد.
صحت شروط ضمن عقد به چه شکل است؟
سه ویژگی قانونی شامل مشروعیت، قابلیت اجرا و عدم مخالفت با مقتضای عقد برای تأيید اعتبار شروط ضمن عقد ملاک قرار میگیرد. در بررسی مشروعیت شرط، باطل بودن هرگونه توافق خلاف قانون یا نظم عمومی محرز است؛ به طوری که درج شرط انجام جرم یا پرداخت رشوه در قرارداد، هیچ اعتباری ایجاد نمیکند.
همچنین شرط در صورت ناممکن بودن از نظر عملی یا حقوقی، قابلیت اجرا ندارد و باطل خواهد بود؛ به عنوان نمونه انتقال ملک عدم موجود یا متعلق به دیگری نمونهای از عدم امکان تحقق است. علاوه بر این، انواع شروط ضمن عقد نباید نتیجه اصلی قرارداد را از بین ببرند تا مخالفت با مقتضای عقد شکل نگیرد؛ زیرا در عقد بیع، شرط عدم انتقال مالکیت برخلاف مقتضای عقد است و باطل محسوب میشود. کاربران عادی باید توجه کنند که باطل بودن شرط معمولاً به اعتبار اصل قرارداد آسیب نمیزند، مگر اینکه شرط اساس قرارداد را از بین ببرد.
دورههای ویدیویی دادرز مشاهده دورههای آموزشی دادرز آموزش ویدیویی گامبهگام با اساتید مرکز آزمون
در صورتی که به شروط ضمن عقد توجه نکنیم، چه میشود؟
گاهی ممکن است یکی از طرفین به شرط پذیرفتهشده عمل نکند، چون در گرفتن شروط ضمن عقد، فقط نوشتن شرط اهمیت ندارد. شروط ضمن عقد از نظر حقوقی تعهدی الزامآور هستند و طرف مقابل در صورت تنظیم درست میتواند اجرای آن را بخواهد. ابتدا باید واضح، قابل اجرا و مورد توافق بودن شرط و همچنین درج آن در متن عقد یا سند معتبر به اثبات برسد تا پس از آن بسته به نوع شرط، مسیرهای مختلف طی شود.
در شروط از نوع شرط فعل مانند تعهد به اجازه ادامه تحصیل، اجازه اشتغال، فراهم کردن مسکن مستقل یا پرداخت هزینهای مشخص، درخواست الزام طرف متعهد از دادگاه، راه اصلی محسوب میشود. دادگاه پس از احراز شرط، حکم به انجام تعهد میدهد و در صورت غیرممکن بودن انجام آن یا خودداری عمدی طرف مقابل، امکان مطالبه خسارت نیز در برخی موارد مطرح میشود؛ البته همه چیز به نحوه نوشتن شرط، مستندات و قابل سنجش و اثبات بودن تعهد بستگی دارد.
ابزار رایگان دادرز برای محاسبه سریع درصد آزمون وکالت کلیک کنید. درصد خود را بزنید و همین حالا نتیجه را ببینید.در شروطی که به حق خاص برای یکی از طرفین مانند حق وکالت در طلاق برای زن، حق تعیین محل سکونت، حق خروج از کشور یا حق ادامه تحصیل منتهی میشوند، به طور معمول در صورت تخلف به جای اجبار به انجام، از همان حق استفاده میشود. دارنده حق میتواند از اختیار قانونی حاصل از طریق انواع شروط ضمن عقد بهره ببرد و به همین دلیل تنظیم دقیق و بدون ابهام هر یک از آنها اهمیت زیادی دارد، زیرا اجرای شرط مبهم با مشکلات زیادی همراه است.
آيا هر نوع شرط ضمن عقد قانونی محسوب میشوند؟
با توجه به اینکه بعضی شروط در صورت تعارض با قانون یا شرع از ابتدا غیرقابل استناد میشوند، احتمال دارد دادگاه حتی در صورت عدم اقدام طرف مقابل، آن را نپذیرد. بر همین اساس توصیه میشود قبل از امضا، شرطها هم از نظر حقوقی از جهت قابل اجرا بودن و هم از نظر متن از جهت شفاف بودن بررسی شوند، زیرا شرط خوب باید در روز اختلاف کارایی داشته باشد، نه فقط در روز عقد.
تمام شروط ضمن عقد قانونی نیستند، حتی اگر دو طرف با رضایت کامل آن را امضا کرده باشند. یک اشتباه رایج در گرفتن شروط ضمن عقد این است که تصور میشود به دلیل شکلگیری عقد نکاح با توافق طرفین، درج هر شرطی در آن ممکن است. در حالی که قانون برای شرطها مرز مشخص کرده و شرط خارج از این مرز، باطل یا بیاثر است و گاهی دردسر حقوقی ایجاد میکند.
منظور از ضمانت انواع شروط ضمن عقد چیست؟
درصورتیکه یکی از طرفین به تعهد خود عمل نکند، طرف مقابل میتواند از طریق راهکارهای قانونی اقدام نماید. این ضمانتها به شرح جدول زیر است:
| راهکار قانونی | نحوه عملکرد و کارایی |
| الزام متعهد به انجام شرط | دادگاه شخص متخلف را مجبور به عمل به تعهد میکند. |
| حق فسخ قرارداد | طرف مقابل در صورت عدم انجام شرط میتواند قرارداد را برهم بزند. |
| مطالبه خسارت | زیاندیده ضرر واردشده را از طریق دادگاه مطالبه میکند. |
| وجه التزام (جریمه قراردادی) | طرفین معمولاً مبلغی را بهعنوان جریمه تأخیر برای پیشگیری از اختلاف تعیین میکنند. |
سخن پایانی
انواع شروط ضمن عقد ابزاری قانونی برای محکمکاری قراردادها و حفظ حقوق طرفین هستند. اعتبار این توافقات فرعی به رعایت موازین حقوقی، شفافیت متن و قابلیت اجرای آنها بستگی دارد. شناخت انواع شروط و تنظیم دقیق آنها از جمله مواردی به شمار میروند که باید جهت شرکت در آزمونهای حقوقی به خوبی با آنها آشنایی داشته باشید. در صورت نیاز به تهیه انواع کتابهای آزمون حقوق و وکالت میتوانید از دادرزبوک کمک بگیرید. ضمنا دوره جامع حقوق مدنی نیز برای داوطلبان این آزمون بسیار مفید خواهد بود.
سوالات متداول
۱- شروط ضمن عقد در حقوق ایران به چند دسته اصلی تقسیم میشوند؟
سه دسته اصلی شامل شرط صفت، شرط فعل و شرط نتیجه.
۲- مهمترین ویژگیهای قانونی برای اعتبار شروط ضمن عقد کدامند؟
مشروعیت، قابلیت اجرا و مورد مهم سوم یعنی عدم مخالفت با مقتضای عقد.
۳- در صورت تخلف از شرط صفت، خریدار چه حقی دارد؟
حق فسخ قرارداد یا دریافت خسارت.