طرق شکایت از آرای مدنی: واخواهی، تجدیدنظر، فرجام و اعاده

نویسنده: سجاد یوسفی

طرق عادی و فوق‌العاده: تفاوت چیست

طرق شکایت از آرا به دو دسته تقسیم می‌شوند:

• طرق عادی (واخواهی و تجدیدنظرخواهی): مجرای عمومی دارند و محدود به جهات حصری نیستند (یا جهات آن‌ها بسیار گسترده است)، اثر تعلیقی بر اجرای حکم دارند و باعث می‌شوند پرونده مجدداً از حیث موضوعی و حکمی بررسی شود.
• طرق فوق‌العاده (فرجام‌خواهی، اعاده‌ی دادرسی و اعتراض ثالث): تنها در موارد و جهات استثنایی مصرح در قانون قابل اعمال‌اند و علی‌الاصول مانع از اجرای حکم قطعی نمی‌شوند (مگر در موارد خاص یا پس از نقض رأی). برای درک تفاوت این قواعد با امور کیفری، مطالعه‌ی طرق شکایت از آرای کیفری و همچنین انواع دعاوی و مراجع رسیدگی به آن‌ها بسیار مفید است.

واخواهی

واخواهی حق محکوم‌علیه غایب برای اعتراض به حکم غیابی در همان دادگاه صادرکننده‌ی حکم است. به تصریح ماده‌ی ۳۰۳، حکم دادگاه حضوری است مگر اینکه خوانده یا وکیل یا قائم‌مقام یا نماینده‌ی قانونی وی در هیچ‌یک از جلسات دادگاه حاضر نشده و به‌طور کتبی نیز دفاع نکرده باشد و یا اخطاریه به او ابلاغ واقعی نشده باشد.

تجدیدنظرخواهی

تجدیدنظرخواهی عبارت است از بررسی دوباره‌ی پرونده در دادگاه تجدیدنظر استان از هر دو جنبه‌ی موضوعی (وقایع و دلایل) و حکمی (انطباق با قانون). احکام مالی بیش از نصاب قانونی، کلیه‌ی احکام غیرمالی، احکام راجع به متفرعات دعوا (در صورت قابل تجدیدنظر بودن اصل دعوا) و برخی قرارهای قاطع دعوا (در صورت قابل تجدیدنظر بودن اصل حکم) قابل تجدیدنظر هستند.

فرجام‌خواهی

فرجام‌خواهی یک طریق فوق‌العاده و شکلی (حکمی) در دیوان عالی کشور است. دیوان عالی کشور مرجع درجه‌ی سوم نیست و وارد ماهیت دعوا نمی‌شود، بلکه صرفاً تشخیص می‌دهد که آیا رأی مورد فرجام‌خواهی منطبق با موازین شرعی و مقررات قانونی صادر شده است یا خیر؛ در صورت انطباق، رأی را ابرام و در صورت مخالفت با قانون یا شرع، آن را نقض و جهت رسیدگی مجدد ارجاع می‌دهد.

اعاده‌ی دادرسی و اعتراض ثالث

• اعاده‌ی دادرسی: ویژه بررسی دوباره‌ی احکام قطعی در همان دادگاه صادرکننده‌ی حکم قطعی، به استناد جهات حصری (مانند حیله و تقلب طرف مقابل، جعلی بودن اسناد مستند حکم، یا پیدا شدن اسناد مکتوم). اعاده‌ی دادرسی بر دو نوع اصلی و طاری است.
• اعتراض ثالث: هرگاه در خصوص دعوایی، رأیی (حکم یا قرار، قطعی یا غیرقطعی) صادر شود که به حقوق شخص ثالثی که خود یا نماینده‌اش در دادرسی دخالت نداشته، خلل وارد آورد، آن شخص می‌تواند به رأی صادره اعتراض کند (اصلی یا طاری؛ ماده‌ی ۴۱۹).

جدول مقایسه: مرجع، موضوع، مهلت

جدول زیر ویژگی‌های هر پنج طریق شکایت را مقایسه می‌کند:

نکات تستی و تله‌های رایج

برای تسلط کامل بر این بخش، مطالعه‌ی راهنمای جامع آیین دادرسی مدنی برای آزمون وکالت و بررسی آرای وحدت رویه آیین دادرسی مدنی ضروری است.

آیا قرارهای صادره از دادگاه قابل واخواهی یا اعاده‌ی دادرسی هستند؟

خیر؛ قرارها در هیچ شرایطی غیابی محسوب نمی‌شوند (لذا غیرقابل واخواهی‌اند) و اعاده‌ی دادرسی نیز منحصراً نسبت به «احکام قطعی» پیش‌بینی شده و قرارها قابل اعاده‌ی دادرسی نیستند (ماده‌ی ۴۲۶ فقط از «احکامی که قطعیت یافته» سخن می‌گوید).

اگر محکوم‌علیه غایب در مهلت واخواهی اقدام نکند، چه حقی دارد؟

پس از انقضای مهلت واخواهی، مهلت تجدیدنظرخواهی (یا فرجام‌خواهی در آرای قابل فرجام) بدون نیاز به ابلاغ مجدد آغاز می‌شود.

آیا حکم مستند به اقرار در دادگاه یا نظر کارشناسِ قاطع دعوا، قابل تجدیدنظر است؟

طبق تبصره‌ی ماده‌ی ۳۳۱، احکام مستند به اقرار در دادگاه یا مستند به رأی یک یا چند نفر کارشناس که طرفین کتباً رأی آنان را قاطع دعوا قرار داده باشند، قابل درخواست تجدیدنظر نیست، مگر در خصوص صلاحیت دادگاه یا قاضی صادرکننده‌ی رأی.

فرجام‌خواهی در دیوان عالی کشور چه اثری بر اجرای حکم دارد؟

درخواست فرجام، اجرای حکم را تا زمانی که حکم نقض نشده به تأخیر نمی‌اندازد (ماده‌ی ۳۸۶)؛ اما اگر محکوم‌به مالی باشد، در صورت لزوم به تشخیص دادگاه پیش از اجرا از محکوم‌له تأمین مناسب گرفته می‌شود، و اگر محکوم‌به غیرمالی باشد و به تشخیص دادگاه صادرکننده‌ی حکم، محکوم‌علیه تأمین مناسب بدهد، اجرای حکم تا صدور رأی فرجامی به تأخیر می‌افتد.

قدم بعدی

اگر درباره‌ی مسیر مطالعه و جمع‌بندی طرق شکایت از آرا در آیین دادرسی مدنی سؤال دارید، می‌توانید از «مشاوره‌ی رایگان کارشناس دادرز» استفاده کنید.