در دنیای امروز که بسیاری از قراردادها برای تضمین پرداخت بدهی و حفظ حقوق افراد تنظیم میشوند، شناخت عقود مهم و پرکاربرد از اهمیت زیادی برخوردار است. یکی از این قراردادهای مهم در قانون مدنی، عقد رهن است. قراردادی که بسیاری از ما نام آن را در معاملات ملکی، دریافت وام یا تضمین بدهیها شنیدهایم. اما عقد رهن چیست و چه کاربردی دارد؟ آشنایی با مفهوم، شرایط و آثار این قرارداد، کمک میکند تا هنگام تنظیم یا امضای قراردادهای مختلف، با آگاهی بیشتری تصمیم بگیریم و از بروز مشکلات حقوقی جلوگیری شود.
عقد رهن چیست؟
عقد رهن قراردادی است که به موجب آن، مال بدهکار بهعنوان وثیقه طلب قرار داده میشود. در این عقد، فردی که مال خود را به رهن میگذارد «راهن» و شخصی که مال را بهعنوان وثیقه دریافت میکند «مرتهن» نامیده میشود. همچنین مالی که مورد رهن قرار میگیرد، «عین مرهونه»، «مال مرهون» یا «مورد رهن» گفته میشود.
مرکز آزمون دادرز برای شروع آزمون و مشاهده کارنامه تحلیلی کلیک کنید. آزمون تکدرس، آزمون جامع، کارنامه و تحلیل عملکردبر اساس مواد ۷۸۳ و ۷۸۷ قانون مدنی، عقد رهن نسبت به راهن لازم و نسبت به مرتهن جایز است. همچنین این عقد، عینی و تجزیهناپذیر شناخته میشود و برای مرتهن حق عینی تبعی ایجاد میکند.
عقد رهن در قانون مدنی به چه معنایی است؟
برای شناخت دقیق مفهوم عقد رهن و همچنین آگاهی از ارکان و شرایط صحت آن، باید به قانون مدنی مراجعه کرد. مطابق ماده ۷۷۱ قانون مدنی، «رهن عقدی است که به موجب آن مدیون، مالی را برای وثیقه به دائن میدهد.» بر این اساس، مالی که در رهن طلبکار قرار میگیرد، نوعی تضمین برای بازگشت طلب او محسوب میشود و اطمینان بیشتری نسبت به وصول دین ایجاد میکند. یک نمونه مثال برای عقد رهن میتواند زمانی باشد که شخصی از بانک وام دریافت میکند. در این حالت ممکن است سند خودرو یا ملک خود را در رهن بانک قرار دهد تا بانک نسبت به بازپرداخت وام اطمینان پیدا کند.
دورههای ویدیویی دادرز مشاهده دورههای آموزشی دادرز آموزش ویدیویی گامبهگام با اساتید مرکز آزمون
مهمترین شرایط عقد رهن چیست؟
عقد رهن نیز مانند سایر عقودی که در قانون پیشبینی شدهاند، دارای شرایط مشخصی است اما مهمترین شرایط عقد رهن چیستند. در زیر مهمترین شرایط ضمن عقد رهن را مشاهده میکنید:
- شرط وکالت برای فروش مال مرهون
ماده ٧٧٧ قانون مدنی، اعطای وکالت فروش مال مرهون به مرتهن را پیشبینی کرده و ماده ٧٧٩ نیز ضمانت اجرای نبود چنین شرطی را بیان نموده است. با این حال، با توجه به ماده ٣۴ قانون ثبت و سوابق مربوط به آن، چنین برداشت میشود که مرتهن برای فروش مال مرهون و وصول طلب خود باید به مراجع صالح عمومی مانند اجرای اسناد رسمی یا دادگاههای عمومی مراجعه کند و نمیتواند صرفاً با استناد به وکالت اعطاشده از سوی راهن، مال مرهون را بفروشد و تملک نماید. به همین دلیل، به نظر میرسد ماده ٧٧٧ قانون مدنی در وضعیت فعلی، قابلیت اجرایی نداشته باشد.
ابزار رایگان دادرز برای محاسبه سریع درصد آزمون وکالت کلیک کنید. درصد خود را بزنید و همین حالا نتیجه را ببینید.- شرط سلب حق فروش از مرتهن
بر اساس ماده ٧٧٨ قانون مدنی، اگر شرط شود که مرتهن حق فروش عین مرهونه را نداشته باشد، این شرط باطل است. درباره اینکه بطلان این شرط موجب بطلان عقد رهن نیز میشود یا خیر، اختلاف نظر وجود دارد اما دیدگاهی که شرط را باطل و عقد رهن را صحیح میداند، از قوت بیشتری برخوردار است.
- شرط تعلق منافع رهن به مرتهن
مطابق ماده ٧٨۶ قانون مدنی، منافع و زیادتی متصل به مال مرهون جزئی از رهن محسوب میشود، اما منافع منفصل متعلق به راهن است، مگر اینکه طرفین ضمن عقد ترتیب دیگری تعیین کرده باشند. بنابراین، شرطی که به موجب آن منافع مال مرهون به مرتهن تعلق بگیرد، صحیح خواهد بود. رهنی که همراه با چنین شرطی باشد، رهن تصرف نامیده میشود.
استیفای طلب از عین مرهونه به چه معنایی است؟
حال که به سوال عقد رهن چیست و چه شرایطی دارد، پاسخ دادیم، بهتر است اندکی در مورد استیفای طلب از عین مرهونه توضیح دهیم. هدف از عقد رهن این است که اگر مدیون از پرداخت بدهی خودداری کند یا معسر شود، مرتهن بتواند طلب خود را از محل عین مرهونه وصول نماید.
روش معمول برای استیفای طلب، فروش مال مرهون و برداشت طلب از بهای حاصل از آن است. درصورتیکه برای عقد رهن، سند رسمی تنظیم شده باشد، اجرای مفاد سند رهنی از طریق اجرای اسناد رسمی انجام میشود. همچنین مرتهن برای وصول طلب خود از محل عین مرهونه نسبت به سایر طلبکاران حق تقدم دارد. بر همین اساس، ماده ٧٨٠ قانون مدنی به این موضوع اشاره دارد.
«برای استیفای طلب از قیمت رهن، مرتهن بر هر طلبکار دیگری رجحان خواهد داشت.»
چنانچه پس از فروش مال مرهون، تمام طلب مرتهن پرداخت نشود، مرتهن میتواند برای دریافت باقیمانده طلب خود به سایر اموال راهن مراجعه کند. اگر میخواهید بدانید که عقد صلح چیست، میتوانید به این لینک مراجعه نمایید.
ماهیت قرارداد رهن چیست؟
در پاسخ به این سوال که عقد رهن لازم است یا جایز، باید گفت که عقد رهن دارای ماهیتی دوگانه است. به این معنا که نسبت به راهن، عقد لازم و نسبت به مرتهن، عقد جایز محسوب میشود. در نتیجه، راهن حق فسخ عقد رهن را ندارد، اما مرتهن میتواند آن را فسخ کند. همچنین راهن و مرتهن این امکان را دارند که درباره تصرف مال مرهونه با یکدیگر توافق کنند و مشخص نمایند که مال مورد رهن در اختیار کدامیک باشد.
بررسی مهمترین نکات حقوقی در خصوص عقد رهن
عقد رهن دارای آثار و احکام حقوقی متعددی است و قانون مدنی برای آنها، مقررات مشخصی را پیشبینی کرده است. در جدول زیر به سوال مهمترین نکات حقوقی عقد رهن چیست، پاسخ داده است.
| موضوع | توضیح |
| اذن راهن در قبض | قبض زمانی اثر قانونی دارد که با اجازه راهن انجام شود و اگر مرتهن بدون اذن راهن مال را تصرف کند، عقد رهن محقق نخواهد شد و راهن حق استرداد مال را خواهد داشت. |
| رجوع از اذن قبض | اگر راهن پیش از قبض از اجازه خود رجوع کند، با از بین رفتن اذن، عقد رهن نیز تحقق پیدا نمیکند. |
| اهلیت طرفین | در زمان قبض، راهن و مرتهن باید دارای اهلیت باشند یعنی عاقل، بالغ، رشید و مختار باشند و حجر یا فوت هر یک، مانند فاصله میان ایجاب و قبول محسوب میشود. |
| اهلیت مرتهن در قبض | اگر مرتهن سفیه یا صغیر ممیز باشد، قبض باید توسط نماینده قانونی او انجام شود. |
| تبعی بودن عقد رهن | عقد رهن یک عقد تبعی است و پیش از ایجاد رهن، باید دینی وجود داشته باشد تا مالی برای تضمین آن به رهن گذاشته شود. |
| وثیقه برای دین آینده | مطابق مقررات حقوق ایران، رهن برای دین آینده صحیح نیست زیرا وجود سبب دین از شرایط صحت عقد رهن محسوب میشود. |
ضمنا در صورتی که بهدنبال تهیه کتابهای آزمون حقوق، وکالت و منابع تخصصی حقوقی هستید، میتوانید از طریق دادرز بوک به منابع مرتبط دسترسی داشته باشید.
جمعبندی
عقد رهن از جمله قراردادهایی است که نقش مهمی در تضمین دیون و ایجاد اطمینان میان بدهکار و طلبکار دارد. در این عقد، مالی بهعنوان وثیقه قرار میگیرد تا در صورت پرداخت نشدن بدهی، امکان وصول طلب از محل آن وجود داشته باشد.
سوالات متداول
۱- عقد رهن چیست؟
عقد رهن قراردادی است که به موجب آن، بدهکار مالی را بهعنوان وثیقه طلب در اختیار طلبکار قرار میدهد.
۲- راهن و مرتهن به چه کسانی گفته میشود؟
به شخصی که مال خود را در رهن میگذارد، «راهن» و به طلبکاری که مال را بهعنوان وثیقه دریافت میکند، «مرتهن» گفته میشود.
۳- آیا مرتهن میتواند مال مرهون را بفروشد؟
مرتهن برای فروش مال مرهون باید از طریق مراجع صالح مانند اجرای ثبت یا دادگاه اقدام کند و نمیتواند رأساً مال را بفروشد.