فهرست مطالب
- تعریف قضا و جایگاه آن
- شرایط قاضی
- آداب قضا و رسیدگی
- تعدد قاضی و تقدم دعاوی
- جدول جمع‌بندی مسائل پرتکرار
- معیار تشخیص مدعی از منکر
- پرسش‌های متداول
- آیا حکم قاضی، حرام واقعی را حلال میکند؟
- اگر قاضی پس از صدور حکم متوجه خطای قطعی خود در حکم شرعی شود، تکلیف چیست؟
- آیا مدعی‌علیه را می‌توان پیش از اقامه بینه توسط مدعی، حبس کرد؟
- فرق افتا (فتوا دادن) با قضا (حکم کردن) چیست؟
- قدم بعدی
پاسخ کوتاه: قضا در متون فقه به معنای ولایت شرعی بر صدور حکم در مصالح عمومی یا فصل خصومت و رفع تنازع میان اشخاص است. در این باب، فقها شرایط الزامی قاضی (از جمله بلوغ، عقل، ذکوریت، ایمان، عدالت، طهارت مولد، علم و اجتهاد)، آداب رسیدگی عادلانه در مجلس قضا و تفاوت قاضی منصوب با قاضی تحکیم را تشریح کرده‌اند.
تعریف قضا و جایگاه آن
قضا در لغت معانی گوناگونی چون حکم، حتم و فراغت دارد و در اصطلاح فقه، منصب و ولایتی شرعی برای حکم کردن میان مردم و فصل خصومت است. تصدی امر قضا در اصل یک واجب کفایی است، اما اگر در محلی فرد واجد شرایط منحصر به یک نفر باشد، بر او واجب عینی می‌گردد. برای آشنایی با شیوه‌ی مطالعه‌ی ابواب متون فقه، مطالعه‌ی راهنمای جامع فقه و اصول فقه برای آزمون وکالت و همچنین بررسی کتاب مناسب برای متون فقه کانون و مرکز بسیار مفید است.
شرایط قاضی
در متون فقهی، برای صحت قضاوت و نفوذ حکم قاضی، شرایط زیر برشمرده شده است:
- بلوغ و عقل: قضاوت صبی و مجنون نافذ نیست.
- ایمان و عدالت: قاضی باید دارای ملکه‌ی عدالت باشد و حکم فاسق نافذ نیست.
- طهارت مولد: قاضی نباید ولدالزنا باشد.
- علم و اجتهاد: قاضی باید عالم به احکام شرعی (مجتهد) باشد؛ هرچند در فرض ضرورت یا اذن خاص، فروض دیگری نیز بحث شده است.
- ذکوریت و کتابت و بینایی: در متون فقهی درباره شرط مرد بودن، توانایی نوشتن و بینا بودن قاضی بحث شده و در جزئیات برخی از این شروط (مانند کتابت یا بینایی یا قضاوت در قالب تحکیم) میان فقها نظرها متفاوت است.
آداب قضا و رسیدگی
آداب قضا در متون فقه به دو دسته‌ی «واجبات مجلس قضا» و «مستحبات و مکروهات» تقسیم می‌شود:
- واجبات: تسویه و مساوات میان دو طرف دعوا (در سخن گفتن، سلام کردن، نگاه کردن، محل نشستن و سکوت هنگام بیان دعوا تا اتمام کلام هر طرف).
- مکروهات: قضاوت در حالت خشم، گرسنگی و تشنگی مفرط، اندوه شدید یا خواب‌آلودگی که مانع تمرکز فکر می‌شود. (تلقین دلیل به یکی از خصمین یا راهنمایی او به وجه غلبه بر طرف مقابل، صرفاً مکروه نیست و در متون فقه جایز شمرده نمی‌شود.)
در جریان رسیدگی، قاضی بر اساس موازین شرعی و دلایل معتبر که در مطلب ادله اثبات جرم در امور کیفری نیز بررسی شده است، به صدور حکم اقدام میکند.
تعدد قاضی و تقدم دعاوی
اگر دو طرف دعوا نزد قاضی حاضر شوند و هر یک مدعی طرح دعوا علیه دیگری باشد، تشخیص اینکه دعوای کدام‌یک مقدم است اهمیت دارد:
- اگر یکی زودتر طرح دعوا کند، ابتدا به دعوای او رسیدگی می‌شود.
- اگر هر دو هم‌زمان طرح دعوا کنند، طبق قول مشهور (مستند به روایت) دعوای کسی که در سمت راست طرف دیگر قرار دارد مقدم شنیده می‌شود؛ برخی از فقها در این فرض قرعه را مطرح کرده‌اند.
همچنین اگر دو طرف در انتخاب قاضی اختلاف کنند (مدعی یک قاضی و منکر قاضی دیگری را در همان شهر بطلبد)، طبق قول مشهور در متون فقهی، نظر مدعی مقدم است؛ زیرا او طالب حق است.
جدول جمع‌بندی مسائل پرتکرار
جدول زیر نکات پرتکرار باب قضا را خلاصه کرده است:
| موضوع | حکم مطرح در متون فقه | نکته آزمونی |
|---|---|---|
| قاضی تحکیم | قاضی که دو طرف دعوا به تراضی او را برای فصل خصومت برمی‌گزینند | طبق قول مشهور، قاضی تحکیم نیز باید جامع شرایط عمومی قضا باشد |
| اخذ هدیه و رشوه | اخذ رشوه برای قضاوت مطلقاً حرام و از موجبات فسق قاضی و عدم نفوذ حکم او شمرده می‌شود | پذیرش هدیه از طرفین دعوا نیز محل اشکال و نهی در متون فقهی است |
| مساوات بین خصمین | تسویه در امور ظاهری (نشستن، کلام، نگاه) واجب است | تسویه در میل قلبی واجب نیست |
| اختلاف در تعیین قاضی | در صورت تعدد قاضی در بلد، قول مدعی مقدم است | مدعی کسی است که اگر دعوا را رها کند، خصومت ترک می‌شود |
معیار تشخیص مدعی از منکر
در سؤالات تستی باب قضا، یکی از مباحث مهم، تشخیص مدعی از منکر است. معیارهای اصلی در متون فقه عبارت‌اند از: کسی که قول او خلاف اصل یا خلاف ظاهر است، و کسی که اگر سکوت کند و دعوا را رها سازد، نزاعی باقی نمی‌ماند (مدعی)؛ در حالی که منکر کسی است که قول او موافق اصل یا ظاهر (مانند ید) است. برای بررسی نمونه‌سؤالات بیشتر، به تحلیل پاسخنامه تشریحی متون فقه مراجعه کنید.
پرسش‌های متداول
آیا حکم قاضی، حرام واقعی را حلال میکند؟
خیر؛ حکم قاضی صرفاً نزاع را در ظاهر فیصله میدهد، اما واقع را تغییر نمیدهد؛ بنابراین کسی که میداند حق با او نیست، حتی اگر بر اساس ظاهر ادله حکم به نفع او صادر شود، شرعاً حق تصرف در مال را ندارد.
اگر قاضی پس از صدور حکم متوجه خطای قطعی خود در حکم شرعی شود، تکلیف چیست؟
هرگاه خطای قاضی مخالف نص کتاب، سنت قطعی یا اجماع باشد، حکم صادره نقض می‌شود.
آیا مدعی‌علیه را می‌توان پیش از اقامه بینه توسط مدعی، حبس کرد؟
اصولاً حبس پیش از اثبات حق مجاز نیست، مگر در فروض خاصی که در متون فقه بحث شده است (مانند امتناع مدعی‌علیه از پاسخ دادن به دعوا، که درباره‌ی حکم آن نظرها متفاوت است).
فرق افتا (فتوا دادن) با قضا (حکم کردن) چیست؟
فتوا بیان حکم کلی الهی در موضوعات کلی است، در حالی که قضا انشاء حکم در موضوع جزئی و فصل خصومت خاص میان متخاصمین است.
قدم بعدی
اگر درباره‌ی مسیر مطالعه و تست‌زنی باب قضا در متون فقه سؤال دارید، می‌توانید از «مشاوره‌ی رایگان کارشناس دادرز» استفاده کنید.
مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی تخصصی با وکیل دادگستری نیست.
تلگرام
وکیل پایه یک دادگستری و مدرس آزمون وکالت. دوره‌ها، آزمون‌های آنلاین و مشاوره‌ی رایگان دادرز برای قبولی در آزمون وکالت طراحی شده‌اند.
درباره‌ی دادرز و استاد یوسفیمقالههای مرتبط
انواع دعاوی کدامند و چطور مراجع رسیدگی به آنها را انتخاب کنیم؟ (قبل از شکایت بخوانید)از مهم‌ترین حقوق فرد در یک جامعه، امکان تقاضای احقاق حق به نفع خودش است. بدین معنی که همه افراد در صورت…
دادگاه خانواده به کدام دعاوی رسیدگی میکند؟در نظام حقوقی کشورمان، همه اختلافات و دعاوی در یک مسیر واحد بررسی نمی‌شوند و برخی از پرونده‌ها به‌دلیل حساسیت، اهمیت و…مسئولیت کیفری: سن، جنون، اکراه و اشتباه در قانون مجازاتبررسی مسئولیت کیفری و عوامل رافع آن در قانون مجازات اسلامی برای آزمون وکالت؛ سن مسئولیت، جنون، اجبار و اکراه، اشتباه و…طرق شکایت از آرای مدنی: واخواهی، تجدیدنظر، فرجام و اعادهبررسی طرق شکایت از آرای مدنی در آیین دادرسی مدنی؛ تفاوت طرق عادی و فوق‌العاده، واخواهی، تجدیدنظر، فرجام، اعاده دادرسی، اعتراض ثالث…
دیدگاه‌ها ۰