انواع شرکت‌های تجاری در قانون تجارت: هفت شرکت را مقایسه کنیم

نویسنده: سجاد یوسفی، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دادرز

در آزمون وکالت، سؤال شرکت‌ها معمولاً دو شکل دارد: یا مسئولیت شرکا را می‌پرسد، یا عدد و حد نصابی را که باید از متن قانون به خاطر بسپارید. این مقاله اول نقشه‌ی کلی را می‌دهد و بعد برای هر شرکت ماده‌های کلیدی را جدا می‌کند؛ اعداد فقط از متن مصوب آمده است.

ماده ۲۰ قانون تجارت: هفت قسم شرکت

ماده ۲۰ قانون تجارت (مصوب ۱۳۱۱) می‌گوید شرکت‌های تجارتی بر هفت قسم است:

1. شرکت سهامی؛
2. شرکت با مسئولیت محدود؛
3. شرکت تضامنی؛
4. شرکت مختلط غیرسهامی؛
5. شرکت مختلط سهامی؛
6. شرکت نسبی؛
7. شرکت تعاونی تولید و مصرف.

تقسیم‌بندی «شرکت‌های سرمایه، اشخاص و مختلط» در متن ماده ۲۰ نیامده و یک دسته‌بندی آموزشی است. سهامی را بیشتر شرکت سرمایه، تضامنی و نسبی را شرکت اشخاص و دو نوع مختلط را آمیخته‌ای از هر دو می‌دانند. برای پاسخ به تست به ماده‌ی تعریف هر شرکت برگردید، نه به این برچسب‌ها.

دو متن، یک موضوع: قانون تجارت ۱۳۱۱ و لایحه‌ی ۱۳۴۷

یک تله‌ی شماره‌گذاری در این مبحث وجود دارد. «لایحه‌ی قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت» (مصوب ۱۳۴۷/۱۲/۲۴) خودش ۳۰۰ ماده دارد و فقط شرکت سهامی را تنظیم می‌کند. بنابراین «ماده ۹۴» لایحه (درباره‌ی تابعیت شرکت سهامی) با «ماده ۹۴» قانون تجارت (تعریف شرکت با مسئولیت محدود) یکی نیست. هنگام مطالعه بنویسید ماده‌ی کدام قانون.

تقسیم کار دو متن این است:

• لایحه‌ی ۱۳۴۷: فقط شرکت سهامی (عام و خاص). ماده ۲۹۹ لایحه تصریح می‌کند آن بخش از مقررات سهامی در قانون ۱۳۱۱ که ناظر بر سایر شرکت‌هاست، برای آن‌ها به قوت خود باقی است؛ به همین دلیل مواد ۲۸ و ۲۹ قانون ۱۳۱۱ هنوز به شرکت مختلط سهامی ارجاع می‌شوند (مواد ۱۷۶ و ۱۷۷ ق.ت).
• قانون تجارت ۱۳۱۱: شرکت با مسئولیت محدود (مواد ۹۴ تا ۱۱۵)، تضامنی (۱۱۶ تا ۱۴۰)، مختلط غیرسهامی (۱۴۱ تا ۱۶۱)، مختلط سهامی (۱۶۲ تا ۱۸۲)، نسبی (۱۸۳ تا ۱۸۹) و تعاونی (۱۹۰ تا ۱۹۴).

شرکت سهامی عام و خاص در لایحه‌ی ۱۳۴۷

ماده ۱ لایحه شرکت سهامی را شرکتی می‌داند که سرمایه‌اش به سهام تقسیم شده و مسئولیت صاحبان سهام «محدود به مبلغ اسمی سهام» آن‌هاست. ماده ۲ آن را شرکت بازرگانی (تجاری) حساب می‌کند، حتی اگر موضوع فعالیتش امور بازرگانی نباشد.

تعداد شرکا: طبق ماده ۳ لایحه، در شرکت سهامی تعداد شرکا نباید از سه نفر کمتر باشد.

ماده ۴ دو نوع را از هم جدا می‌کند:

• سهامی عام: مؤسسین بخشی از سرمایه را از راه فروش سهام به مردم تأمین می‌کنند.
• سهامی خاص: تمام سرمایه در زمان تأسیس فقط از سوی مؤسسین تأمین شده است.

حداقل سرمایه‌ی تأسیس طبق ماده ۵ لایحه (متن مصوب ۱۳۴۷) برای سهامی عام پنج میلیون ریال و برای سهامی خاص یک میلیون ریال است. اگر سرمایه بعد از تأسیس کمتر از این حداقل شود، شرکت یک سال فرصت دارد سرمایه را به حداقل برساند یا به نوع دیگری از شرکت‌های قانون تجارت تغییر شکل دهد؛ وگرنه هر ذی‌نفع می‌تواند انحلال را از دادگاه بخواهد. در متن منتشرشده‌ی ماده ۵ اصلاحیه‌ای ثبت نشده است.

درصدهای تأسیس:

• عام (ماده ۶): مؤسسین باید دست‌کم بیست درصد سرمایه را خودشان تعهد کنند و دست‌کم سی‌وپنج درصد مبلغ تعهدشده را در حساب شرکت در شرف تأسیس نزد بانک بسپارند.
• خاص (ماده ۲۰): تعهد تمام سهام و گواهی بانکی پرداخت بخش نقدی که نباید کمتر از سی‌وپنج درصد کل سهام باشد؛ اگر بخشی از سرمایه غیرنقد باشد، تمام آن باید تأدیه شده باشد. ثبت خاص با تسلیم اظهارنامه و مدارک ماده ۲۰ انجام می‌شود و تشریفات پذیره‌نویسی عمومی لازم نیست.

سهامی خاص حق ندارد سهامش را در بورس، از طریق بانک‌ها یا با تبلیغ برای فروش عرضه کند، مگر از مقررات سهامی عام تبعیت کند (ماده ۲۱). در سهامی عام اعضای هیئت مدیره نباید کمتر از پنج نفر باشند (ماده ۱۰۷). مؤسسین نسبت به همه‌ی اعمال لازم برای تأسیس و ثبت شرکت مسئولیت تضامنی دارند (ماده ۲۳). همه‌ی این شماره‌ها مربوط به لایحه‌ی ۱۳۴۷ است.

شرکت با مسئولیت محدود (مواد ۹۴ تا ۱۱۵ ق.ت)

ماده ۹۴: شرکتی که بین دو یا چند نفر برای امور تجارتی تشکیل می‌شود، سرمایه‌اش به سهام یا قطعات سهام تقسیم نشده و هر شریک فقط تا میزان سرمایه‌ی خود مسئول قروض و تعهدات شرکت است. نکات کلیدی:

• حداقل شرکا: دو نفر («دو یا چند نفر»). حداقل سرمایه‌ای در این مواد پیش‌بینی نشده است.
• نام: عبارت «با مسئولیت محدود» باید در اسم شرکت باشد، وگرنه در برابر اشخاص ثالث تضامنی محسوب می‌شود؛ اسم هیچ شریکی هم نباید در نام شرکت بیاید (ماده ۹۵).
• تشکیل و تقویم غیرنقدی: شرکت وقتی تشکیل می‌شود که تمام سرمایه‌ی نقدی تأدیه و سهم‌الشرکه‌ی غیرنقدی تقویم و تسلیم شده باشد (ماده ۹۶). میزان تقویم باید در شرکت‌نامه بیاید (ماده ۹۷) و شرکا نسبت به قیمت تعیین‌شده در برابر ثالث مسئولیت تضامنی دارند (ماده ۹۸).
• انتقال سهم‌الشرکه: قابل تبدیل به ورقه‌ی تجارتی نیست. انتقال به غیر فقط با رضایت شرکایی ممکن است که دست‌کم سه‌ربع سرمایه را دارند و اکثریت عددی نیز دارند (ماده ۱۰۲) و باید با سند رسمی باشد (ماده ۱۰۳).
• هیئت نظار: فقط اگر شرکا بیش از دوازده نفر باشند الزامی است (ماده ۱۰۹).

تفاوت شرکت سهامی و با مسئولیت محدود

در سهامی سرمایه به سهام تقسیم می‌شود و حداقل سه شریک و حداقل سرمایه لازم است؛ در با مسئولیت محدود سهم‌الشرکه سهم قابل‌معامله نیست، دو شریک کافی است و حداقل سرمایه‌ای در قانون نیامده. انتقال سهم‌الشرکه به رضایت شرکا و سند رسمی بسته است.

شرکت تضامنی و نسبی: تفاوت در حدود مسئولیت

در شرکت تضامنی (ماده ۱۱۶) دو یا چند نفر زیر یک نام برای امور تجارتی شریک می‌شوند و اگر دارایی شرکت برای پرداخت همه‌ی قروض کافی نباشد، هر شریک مسئول پرداخت تمام قروض شرکت است. در نام شرکت باید عبارت «شرکت تضامنی» و دست‌کم نام یک شریک بیاید (ماده ۱۱۷) و انتقال سهم فقط با رضایت همه‌ی شرکا ممکن است (ماده ۱۲۳). طلبکاران پس از انحلال می‌توانند به هر شریک رجوع کنند (ماده ۱۲۴).

شرکت نسبی (ماده ۱۸۳) نیز بین دو یا چند نفر است، اما مسئولیت هر شریک به نسبت سرمایه‌ای است که در شرکت گذاشته است (ماده ۱۸۶). پس تفاوت اصلی: در تضامنی هر شریک مسئول تمام قروض است، در نسبی هر شریک فقط به اندازه‌ی نسبت سرمایه‌اش.

مختلط غیرسهامی، مختلط سهامی و تعاونی

مختلط غیرسهامی (ماده ۱۴۱): بین یک یا چند شریک ضامن و یک یا چند شریک با مسئولیت محدود، بدون انتشار سهام. شریک ضامن مسئول همه‌ی قروض است و شریک با مسئولیت محدود فقط تا سرمایه‌ای که گذاشته یا باید بگذارد. اداره‌ی شرکت با شریک ضامن است (ماده ۱۴۴) و شریک با مسئولیت محدود حق اداره ندارد (ماده ۱۴۵). اگر او برای شرکت معامله کند، در برابر طرف معامله حکم شریک ضامن را دارد، مگر تصریح کند که به سمت وکالت از شرکت معامله می‌کند (ماده ۱۴۶).

مختلط سهامی (ماده ۱۶۲): بین «یک عده» شریک سهامی و یک یا چند شریک ضامن. سرمایه‌ی شرکای سهامی به صورت سهام درمی‌آید و مسئولیتشان محدود به همان است؛ سرمایه‌ی شریک ضامن سهام نیست. مدیریت مخصوص شریک یا شرکای ضامن است (ماده ۱۶۴) و باید هیئت نظاری دست‌کم سه‌نفره از شرکا تشکیل شود (ماده ۱۶۵). قانون برای شرکای سهامی عدد حداقلی ذکر نکرده است.

تعاونی تولید و مصرف (مواد ۱۹۰ تا ۱۹۴): تعاونی تولید بین عده‌ای از ارباب حرف است که مشاغل خود را برای تولید و فروش به کار می‌برند (ماده ۱۹۰)؛ تعاونی مصرف برای فروش اجناس مصرفی و تقسیم نفع و ضرر به نسبت خرید است (ماده ۱۹۲). اگر مطابق اصول شرکت سهامی تشکیل شود، حداقل سهم ده ریال است و هر شریک در مجمع بیش از یک رأی ندارد (ماده ۱۹۴).

توجه: شرکت‌های تعاونی امروز عمدتاً تابع قوانین خاص تعاونی (از جمله قانون شرکت‌های تعاونی و قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران) هستند و مواد ۱۹۰ تا ۱۹۴ قانون تجارت بیشتر جنبه‌ی آزمونی دارد.

حکم ماده ۲۲۰: شرکتی که قالب قانونی نگرفته

ماده ۲۲۰ می‌گوید هر شرکت ایرانی که با اشتغال به امور تجارتی خود را به صورت یکی از شرکت‌های مذکور در قانون تجارت درنیاورد و مطابق مقررات آن شرکت عمل نکند، «شرکت تضامنی محسوب» می‌شود و احکام تضامنی بر آن اجرا می‌گردد. در تست «شرکت بی‌قالب»، پاسخ همین ماده است.

جدول مقایسه‌ی جامع هفت شرکت

جایی که قانون عددی نگفته، «ذکر نشده» نوشته شده است.

فهرست مواد پرتکرار را از مواد مهم حقوق تجارت مرور کنید و مرز تاجر و عمل تجارتی را در اعمال تجارتی و تاجر ببینید.

نکات آزمونی

• با مسئولیت محدود: دو نفر؛ هیئت نظار فقط بیش از دوازده شریک؛ انتقال با سه‌ربع سرمایه و اکثریت عددی و سند رسمی.
• ماده ۲۲۰: شرکت بی‌قالب = تضامنی.
• شریک محدود مختلط غیرسهامی: اگر معامله کند و تصریح به وکالت نکند، حکم شریک ضامن (ماده ۱۴۶).

پنج تست با پاسخ تشریحی

سؤال‌های متداول

۱. شرکت‌های تجاری در قانون تجارت چند نوع‌اند؟

هفت نوع طبق ماده ۲۰: سهامی، با مسئولیت محدود، تضامنی، مختلط غیرسهامی، مختلط سهامی، نسبی و تعاونی تولید و مصرف.

۲. حداقل شرکا در شرکت سهامی چند نفر است؟

طبق ماده ۳ لایحه‌ی اصلاحی ۱۳۴۷، حداقل سه نفر؛ در با مسئولیت محدود، تضامنی و نسبی دو نفر.

۳. حداقل سرمایه‌ی شرکت سهامی چقدر است؟

طبق ماده ۵ لایحه‌ی ۱۳۴۷: پنج میلیون ریال برای سهامی عام و یک میلیون ریال برای سهامی خاص. برای شرکت با مسئولیت محدود در مواد ۹۴ تا ۱۱۵ حداقلی ذکر نشده است.

۴. فرق تضامنی و نسبی چیست؟

در تضامنی اگر دارایی شرکت کافی نباشد هر شریک مسئول تمام قروض است (ماده ۱۱۶)؛ در نسبی هر شریک به نسبت سرمایه‌اش مسئول است (ماده ۱۸۶).

برای ادامه‌ی مطالعه، فهرست قوانین خاص آزمون وکالت و بهترین منابع حقوق تجارت را ببینید. این مطلب آموزشی است و جای مشاوره‌ی حقوقی برای پرونده‌ی مشخص را نمی‌گیرد. آخرین بررسی متن مواد: ۳۰ مهر ۱۴۰۵.