تهیه جهیزیه بر عهده چه کسی است؟ + نکات قانونی (جهیزیه با کیه؟)

جهیزیه با کیه، یکی از رایج‌ترین دغدغه‌های خانواده‌ها پیش از ازدواج است. موضوعی که هم از نظر عرف و هم از نظر قانونی، همیشه محل بحث و گاهی حتی اختلاف بوده است. درحالی‌که در بسیاری از خانواده‌های ایرانی تهیه جهیزیه بر عهده خانواده عروس گذاشته می‌شود، اما قانون نگاه متفاوتی به این مسئله دارد و مسئولیت تامین وسایل زندگی مشترک را بر عهده مرد می‌داند. همین تفاوت میان عرف و قانون باعث شده بسیاری از زوج‌ها و خانواده‌ها درباره تکلیف واقعی جهیزیه و حتی مسائل مربوط به لیست جهیزیه مرد و زن و هزینه‌های آن دچار ابهام شوند.

جهیزیه چیست؟

جهیزیه به مجموعه اسباب و وسایلی گفته می‌شود که برای آغاز زندگی مشترک مورد استفاده قرار می‌گیرند. در قوانین، تعریف مستقیمی از جهیزیه ارائه نشده و قانون مدنی در ماده ۱۱۰۷ هنگام تعریف نفقه‌ی زن، «اثاث منزل» را در شمار نفقه آورده و نامی از «جهیزیه» نبرده است. بر این اساس، وسایل مورد نیاز زندگی مشترک می‌تواند توسط زن، مرد یا هر دو نفر و باتوجه به اینکه قصد پیروی از عرف یا قانون را دارند، تهیه شود تا زندگی زیر یک سقف با لوازم مورد نیاز آغاز گردد. از وسایل زیر می‌توان به‌عنوان وسایل عرف جهیزیه نام برد:

• گاز
• یخچال
• فرش
• مبل
• لوازم و تجهیزات آشپزخانه
• سایر اقلام ضروری برای شروع زندگی مشترک

برای این وسایل، فهرست مشخص و از پیش تعیین‌شده‌ای وجود ندارد و هر زوج با توجه به نیاز و توان مالی خود، لوازم مورد نیاز زندگی را فراهم می‌کنند. طبق ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، نفقه (از جمله اثاث منزل) باید متعارف و متناسب با وضعیت زن باشد؛ در اختلاف، دادگاه ممکن است از کارشناس کمک بگیرد.

جهیزیه با کیه؟

در بسیاری از مناطق ایران، بر اساس عرف، تهیه جهیزیه بر عهده عروس و خانواده او قرار دارد، اما قانون پاسخ متفاوتی به سوال جهیزیه با کیه دارد. قانون مدنی «جهیزیه» را تعریف نکرده است؛ آنچه قانون بر عهده‌ی مرد می‌گذارد نفقه است و «اثاث منزل» جزو آن است. براساس ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، نفقه شامل تمام نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از جمله موارد زیر است:

• مسکن
• لباس
• غذا
• اثاث منزل
• هزینه‌های درمانی و بهداشتی

همچنین خادم در صورت عادت یا نیاز ناشی از بیماری یا نقصان نیز جزو نفقه به‌حساب می‌آیند. مطابق این ماده، اثاث منزل از مصادیق نفقه به شمار می‌رود و جهیزیه نیز در همین دسته قرار می‌گیرد.

به‌همین دلیل، تهیه وسایل لازم برای شروع زندگی مشترک از مهم‌ترین حقوق مالی زن محسوب شده و مسئولیت فراهم کردن آن بر عهده مرد است. در نتیجه، زن از نظر قانونی تکلیفی برای تهیه جهیزیه ندارد.

بااین‌حال بر اساس قانون، امکان توافق برخلاف ماده ۱۱۰۷ نیز وجود دارد و زن و مرد می‌توانند به صورت مشترک اقدام به تهیه جهیزیه کنند. جالب است بدانید که در بعضی نقاط کشور مانند کردستان، تهیه تمام اسباب و اثاثیه مورد نیاز زندگی مشترک بر عهده مرد و خانواده او است.

در خصوص تهیه جهیزیه می‌توان به سخنان محمدحسین ساکت، قاضی بازنشسته دیوان عالی کشور و استاد دانشگاه، استناد کرد. وی بیان می‌کند که در عرف و سنت جامعه، جهیزیه توسط خانواده عروس تهیه می‌شود و این موضوع به‌عنوان عرفی پذیرفته‌شده در جامعه مطرح است؛ اما از نظر شرع، همان‌گونه که تهیه خانه بر عهده مرد قرار دارد، تهیه جهیزیه نیز بر عهده او است.

هزینه انتقال جهیزیه معمولا شامل مخارج مربوط به باربری، حمل و نقل و سایر هزینه‌های جابه‌جایی وسایل است. پاسخ سوال هزنیه انتقال جهیزیه با کیه در عرف، بر عهده خانواده داماد است و این موضوع به‌عنوان یکی از سنت‌های موجود در فرهنگ ایرانی شناخته می‌شود که نوعی احترام و محبت خانواده داماد نسبت به خانواده عروس تلقی می‌شود.

بااین حال، در بسیاری از موارد، خانواده‌ها در خصوص پرداخت هزینه‌های جابه‌جایی جهیزیه با یکدیگر توافق می‌کنند و ممکن است این هزینه‌ها به‌صورت مشترک میان دو خانواده پرداخت شود. این توافق‌ها معمولا با توجه به شرایط مالی خانواده‌ها و روابط میان آن‌ها تعیین می‌گردد. قانون درباره‌ی هزینه‌ی حمل جهیزیه حکم صریحی ندارد؛ در عمل عرف و توافق دو خانواده تعیین می‌کند.

نحوه استرداد جهیزیه به‌چه صورتی است؟

به دلایل مختلف، ممکن است زندگی مشترک زن و مرد به طلاق منتهی شود و در این شرایط، موضوع جهیزیه و نحوه استرداد آن مطرح می‌گردد. زن مالک جهیزیه است و هر زمان می‌تواند استرداد آن را بخواهد؛ اگر مالی تلف یا معیوب شده باشد، شوهر در صورت تعدی یا تفریط ضامن است.

برای استرداد جهیزیه، زن می‌تواند با مراجعه به دادگاه صلح (برای دعاوی تا نصاب) یا دادگاه خانواده، درخواست استرداد جهیزیه را ثبت نماید. اگرچه در گذشته رسیدگی به دعاوی مربوط به جهیزیه در صلاحیت دادگاه‌های حقوقی بود، اما بر اساس ماده ۴ قانون حمایت از خانواده، رسیدگی به این دعاوی در صلاحیت دادگاه خانواده قرار گرفته است.

جهیزیه فاقد سیاهه و دارای سیاهه به‌چه معنایی هستند؟

سیاهه جهیزیه یا لیست جهیزیه، فهرستی از تمامی اقلام و اسباب و اثاثیه‌ای است که برای زندگی مشترک تهیه شده و در آن، مشخصات کامل وسایل و همچنین شخص تهیه‌کننده آن‌ها، اعم از خانواده عروس یا خانواده داماد، درج می‌شود. در پاسخ به سوال تهیه سیاهه جهیزیه با کیه، باید گفت که فرقی نمی‌کند که چه کسی این سیاهه را تهیه کند اما این فهرست معمولا توسط عروس، داماد و دو شاهد که اغلب از اقوام داماد هستند، امضا می‌گردد.

جمع‌بندی

جهیزیه یکی از مهم‌ترین موضوعات مرتبط با شروع زندگی مشترک است که هم از نظر عرف و هم از نظر قانونی اهمیت زیادی دارد. اگرچه در عرف جامعه ایران معمولا خانواده عروس مسئول تهیه جهیزیه شناخته می‌شوند، اما مطابق ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، تهیه وسایل زندگی و اثاث منزل از مصادیق نفقه بوده و مسئولیت آن بر عهده مرد قرار دارد. بااین‌حال، زوجین می‌توانند درباره نحوه تهیه جهیزیه، هزینه حمل آن و حتی تقسیم مخارج مربوط به زندگی مشترک با یکدیگر توافق کنند.

سوالات متداول

1. طبق قانون، جهیزیه با کیه؟

براساس ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، تهیه اثاث منزل جزو نفقه و بر عهده‌ی مرد است؛ تهیه‌ی جهیزیه تکلیف قانونی زن نیست.

2. آیا زن از نظر قانونی موظف به تهیه جهیزیه است؟

خیر، زن از نظر قانونی تکلیفی برای تهیه جهیزیه ندارد.

3. هزینه حمل و انتقال جهیزیه بر عهده چه کسی است؟

در عرف و همچنین از نظر قانونی، هزینه حمل جهیزیه معمولا بر عهده مرد و خانواده او است.