مبحث ربا در درس متون فقه برای آزمون وکالت و قضاوت اهمیت زیادی دارد. مباحث این درس برای وکلا نیز کاربردی هستند؛ ازاینرو تصمیم گرفتیم که به بررسی ربا از منظر فقه و قانون بپردازیم. همراه ما باشید تا نکات کلیدی و مهم این مبحث را بهصورت خلاصه و با زبانی روان برای شما شرح دهیم.
بررسی شرایط ربا در درس متون فقه برای آزمون وکالت و قضاوت
برای محقق شدن ربا باید ۳ شرط فراهم باشد.
مرکز آزمون دادرز برای شروع آزمون و مشاهده کارنامه تحلیلی کلیک کنید. آزمون تکدرس، آزمون جامع، کارنامه و تحلیل عملکرد- شرط اول: دو فرد باید قصد داشته باشند دو کالای هم جنس را با یکدیگر مبادله کنند. برای تشخیص هم جنس بودن کالاها یک معیار وجود دارد و آن معیار این است که جنسها تحت یک لفظ مخصوصی قرار بگیرند؛ مثلا همه انواع خرما مانند خرما کبکاب و رطب مضافتی تحت یک نام یعنی خرما شناخته میشوند و بههمینخاطر هم جنس هستند یا نان انواع مختلفی مانند بربری، سنگک و غیره دارد ولی به همه آنها نان میگوییم؛ پس همه انواع نان هم جنس هستند.
در مورد همجنس بودن دو استثنا وجود دارد. استثنای اول این است که طبق نظر مشهور فقها گندم و جو یک جنس محسوب میشوند. استثنای دوم به گوشت اشاره دارد. در واقع هر نوع گوشتی مثل گوشت مرغ و گوساله و غیره یک جنس نیستند. برای هم جنس بودن گوشت باید به نام حیوان توجه کنید؛ بهعنوان مثال گوشت هر نوع گوسفندی مثل گوشت بز و میش هم جنس محسوب میشوند.
- شرط دوم: دو کالا باید با وزن کردن یا پیمانه قابل اندازهگیری باشند. در مورد این موضوع یک استثنا وجود دارد و آن هم پول است.
- شرط سوم: مقدار یکی از کالاها باید بیشتر از دیگری باشد.
برای اینکه بتوانید به سوالات مبحث ربا در درس متون فقه برای آزمون وکالت و قضاوت راحتتر پاسخ دهید، مثالی خواهیم زد. تصور کنید که حسن به علی یک میلیون تومان بدهد و در عوض علی پس از مدتی در ازای آن یک میلیون تومان، به حسن سه میلیون تومان بدهد؛ در این زمان ربا محقق میشود.
ربا در چه مواردی محقق نمیشود؟
- اجناس شمردنی: مثلا صندلی شمردنی است و با وزن یا پیمانه اندازهگیری نمیشود. تصور کنید علی امروز به حسن دو کتاب میدهد و روز بعد حسن در ازای این دو کتاب، به علی سه کتاب میدهد. در اینجا ربا تحقق پیدا نمیکند.
- بین پدر و فرزند: بهعنوان مثال علی به پدر خود یک میلیون تومان میدهد و یک ماه بعد پدر به علی پنج میلیون تومان میدهد. در اینجا ربا به وجود نمیآید. این قاعده فقط در مورد پدر و فرزند نسبی وجود دارد و شامل مادر و فرزند، پدر رضاعی با فرزند رضاعی و پدربزرگ با نوه نمیشود؛ این موارد نظریه شهید اول هستند. شهید ثانی معتقد است که ربا بین پدربزرگ با نوه و پدر با فرزند رضاعی نیز رخ نمیدهد.
- بین زن و شوهر: مثلا اگر زنی از شوهر خود ۱۰ میلیون تومان بگیرد و چند روز بعد در ازای این ۱۰ میلیون تومان به شوهر ۲۰ میلیون تومان بدهد، ربا به وجود نمیآید.
- تقسیم اموال مشترک: تصور کنید علی و حسن در مالی شریک هستند و میخواهند به شراکت خود پایان دهند. این دو به توافق میرسند که ۳۰ درصد مال برای علی و ۷۰ درصد مال برای حسن باشد؛ با انجام این کار ربا رخ نمیدهد؛ زیرا تقسیم اموال بیع یا معاوضه محسوب نمیشود و این کار صرفا جدا کردن حق شرکا از یکدیگر است.
- بین مسلمان و کافر حربی: یک موضوع مهم در متون فقه برای آزمون وکالت و قضاوت ربا بین مسلمان و کافر است. در مورد مسلمان و کافر حربی زمانی ربا محقق نمیشود که مقدار بیشتر را مسلمان دریافت کند. اگر مقدار زیادی برای کافر حربی باشد، ربا رخ میدهد. بین مسلمان و کافر ذمی ربا ثابت میشود.
راههای رهایی از ربا
با کمک برخی راهکارها میتوان ربا را بدون مشکل شرعی و قانونی انجام داد.
- هنگام انجام ربا یک چیزی را ضمیمه یکی از دو کالای هم جنس کنید. آن چیز باید ضمیمه کالایی شود که مقدار کمتری دارد؛ مثلا حسن به علی یک میلیون تومان را همراه با یک کتاب میدهد و میگوید این کتاب را دو میلیون تومان به تو میفروشم. در این مورد زمانی که علی دو میلیون تومان به حسن پرداخت کند، ربا محقق نمیشود. نیازی نیست کالای ضمیمه شده به ارزش واقعی قیمت گذاری شود.
- برای رهایی از ربا بایع میتواند کالای خود را به مثل آن بفروشد و مقدار زائد را بدون آنکه در عقد بیع شرط شود، به مشتری هبه کند؛ مثلا حسن به علی میگوید من به تو یک کیلو خرما میدهم. علی هم میگوید من هم در ازای این یک کیلو خرما، به تو دو کیلو خرما میدهم ولی یک کیلوی اضافه، هبه من به تو است.
- زمانی که شخص جنس را به مقدار مساوری آن جنس معامله کند و مقدار زائد را به او هبه کند، ربا محقق نمیشود. فرض کنید علی به حسن هزار تومان میدهد و حسن به علی دو هزار تومان میدهد. مقدار مازاد در اینجا هبه است.
- در مبحث ربا درس متون فقه برای آزمون وکالت و قضاوت، لازم است که از راهکار قرض برای جلوگیری از ربا نیز مطلع شوید. اگر هر یک از طرفین مال خود را به دیگری قرض بدهد و پس از آنکه هرکدام مال خود را به قبض دیگری رساند، ذمه یکدیگر را ساقط کنند، ربا محقق نمیشود. این قبض سبب میشود که هرکدام از آنان مالک چیزی که قرض کرده شود و عوض آن به ذمه او در میآید که میتوانند ذمه یکدیگر را بری سازند؛ مثلا حسن به علی یک کیلو خرما و علی هم به حسن دو کیلو خرما قرض میدهد. در این مورد عقد قرض محقق شده است و ربا نیست.
نتیجهگیری
در این مقاله به بررسی ۳ شرط تحقق ربا و استثناهای آن و راهکارهایی برای انجام ربا بدون مشکل شرعی و قانونی پرداختیم. برای بهرهمندی از تدریس کامل متون فقه میتوانید دوره جامع متون فقه کانون وکلا موسسه دادرز را خریداری کنید. اگر سوالی در مورد دورههای آموزشی دارید، از قسمت کامنت از کارشناسان ما بپرسید.